Ο χρόνος στην αριστοτελική φυσική

Στο τέταρτο Βιβλίο των Φυσικών, η έννοια της ψυχής παρεμβάλλεται μόνον όταν η συζήτηση στρέφεται προσωρινά από το αντικείμενο στο υποκείμενο της μέτρησης. Θα διέπραττε πάντως σοβαρό ερμηνευτικό σφάλμα όποιος υποστήριζε ότι το πρωτεύον και ουσιαστικό πρόβλημα που καλείται να επιλύσει ο αριστοτελικός στοχασμός είναι το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στον χρόνο και στην ψυχή. Για τον Αριστοτέλη, το πρόβλημα αυτό έχει «δοξογραφική» μάλλον παρά «επιστημονική» αξία. Το ερώτημα που κυρίως τον απασχολεί είναι εντελώς άλλης φύσης: αφορά τον αυστηρό προσδιορισμό του είδους εκείνου της κίνησης, του οποίου ο χρόνος μετριέται με άμεσο τρόπο. Στο ερώτημα αυτό, ο Αριστοτέλης απαντά εφαρμόζοντας μια καθοριστικής σημασίας σχέση ανάμεσα στον χρόνο και στην ομαλή κυκλική μετατόπιση, γεγονός που του επιτρέπει να αναφέρει απευθείας τον χρόνο στην αιώνια και αδιατάρακτη περιφορά της ουράνιας σφαίρας: 

«Θα μπορούσε, εξάλλου, κάποιος να απορεί και σχετικά για το ποιας κινήσεως ο χρόνος είναι αριθμός. Ή μήπως είναι οποιασδήποτε; Διότι, είναι αλήθεια ότι μέσα στον χρόνο και γίνονται πράγματα και φθείρονται και αυξάνονται και αλλοιώνονται και μετατοπίζονται... Επειδή τώρα υπάρχει μετατόπιση και ένα είδος της είναι η κυκλική μετατόπιση, και επειδή κάθε πράγμα επιδεκτικό αριθμήσεως αριθμείται με μονάδα μέτρησης από το ίδιο γένος, οι μονάδες δηλαδή με τη μονάδα και οι ίπποι με τον ίππο, έτσι και ο χρόνος αριθμείται με μέτρο έναν ορισμένο χρόνο, και μετριέται, όπως ακριβώς είπαμε, τόσο ο χρόνος με μέτρο την κίνηση όσο και η κίνηση με μέτρο τον χρόνο... αν, λοιπόν, το πρώτο, από τα πράγματα που ανήκουν στο ίδιο γένος, είναι μέτρο όλων των άλλων, τότε η ομαλή κυκλική κίνηση είναι κατ’ εξοχήν μέτρο, επειδή ο αριθμός αυτής της κίνησης είναι ο πιο οικείος σε όλους. Ενώ, λοιπόν, δεν υπάρχει αλλοίωση ούτε αύξηση ούτε γένεση ομαλή, τέτοια μετατόπιση ωστόσο υπάρχει. Γι’ αυτό και θεωρείται ο χρόνος ότι είναι κίνηση της σφαίρας (του σύμπαντος), επειδή με αυτήν ακριβώς την κίνηση μετριούνται όλες οι άλλες κινήσεις και συνεπώς και ο χρόνος μετριέται με αυτήν την κίνηση... Πράγματι, και αυτός ο ίδιος ο χρόνος θεωρείται ότι είναι ένα είδος κύκλου. Αυτό, εξάλλου, θεωρείται πάλι ότι έτσι είναι, επειδή αυτού του είδους μετατόπισης είναι μέτρο ο χρόνος και μετριέται και αυτός ο ίδιος από μια μετατόπιση αυτού του είδους»

Τετρακτύς, το θεμέλιο της φιλοσοφίας του Πυθαγόρα

Παρακάτω έχω μια συνοπτική παρουσίαση του κοσμικού μοντέλου των Πυθαγορείων, την Τετρακτύ. Σε προσεχή σημειώματα θα αναφερθώ σε αυτό το θέμα πιο αναλυτικά. 

Η Τετρακτύς είναι ένα ισόπλευρο τρίγωνο που σχηματίζεται από τους πρώτους δέκα αριθμούς τοποθετημένους σε τέσσερις σειρές. Για τους Πυθαγόρειους δεν ήταν μόνο μαθηματικό σχήμα αλλά και ιερό σύμβολο που εξέφραζε την αρμονία της φύσης, τη δομή του σύμπαντος και την πορεία της ψυχής προς το θείο. Οι μαθητές του Πυθαγόρα έδιναν τόσο μεγάλη σημασία στην Τετρακτύ ώστε ορκίζονταν στο όνομά της, θεωρώντας την πηγή της «αενάως ρέουσας φύσης».

Ο Πυθαγόρας χρησιμοποιούσε τα μαθηματικά ως μέσο πνευματικής άσκησης και εξαγνισμού της ψυχής. Οι τέσσερις βασικές επιστήμες του πυθαγόρειου συστήματος — αριθμητική, μουσική, γεωμετρία και αστρονομία — αντιστοιχούσαν στα τέσσερα επίπεδα της Τετρακτύος. Η αριθμητική μελετούσε τη φύση των αριθμών, η μουσική τις αναλογίες και την «αρμονία των σφαιρών», η γεωμετρία τις μορφές του χώρου και η αστρονομία την κίνηση των ουράνιων σωμάτων. Πέρα όμως από αυτές υπήρχε η διαλεκτική, η ανώτερη επιστήμη που οδηγούσε στη μεταφυσική κατανόηση της πραγματικότητας.

Η αυτονομία της φιλοσοφικής έρευνας

Το έργο της φιλοσοφίας είναι η «εννοιολογική ανάλυση». Όμως, τόσο η διαφορά στον τρόπο δικαιολόγησης της στροφής του ενδιαφέροντος στην κοινή γλώσσα όσο και οι διαφορετικές πρακτικές των φιλοσόφων, που επικαλούνται αυτόν τον νέο ορισμό, καταδεικνύει το γεγονός ότι και η έννοια της «εννοιολογικής ανάλυσης» είναι μάλλον ασαφής. Δημιουργείται, λοιπόν, η υποψία ότι η έννοια αυτή χρησιμοποιείται μάλλον για να αντιπαρατεθεί με κάτι παρά για να ορίσει θετικά τη φιλοσοφική έρευνα. Και, συγκεκριμένα, ο όρος επιστρατεύεται προκειμένου να υπογραμμίσει έναν σαφή διαχωρισμό μεταξύ φιλοσοφικής και επιστημονικής έρευνας.

Η ταύτιση της φιλοσοφίας με την ανάλυση των καθημερινών μας γλωσσικών χρήσεων αποτελεί μια απόπειρα να επαναπροσδιοριστεί η φιλοσοφία, να της αποδοθούν σαφείς μέθοδοι έρευνας. Πίσω από την προσπάθεια επαναορισμού του έργου και των σκοπών της φιλοσοφίας, όμως, διαφαίνεται και ένα άγχος «διάσωσης» της φιλοσοφίας ως κλάδου. Τόσο ο Austin όσο και ο Wittgenstein, πίσω από τα αρνητικά τους σχόλια για την παλαιότερη φιλοσοφία, κρύβουν την ελπίδα της διάσωσης της αυτονομίας της φιλοσοφίας ως εννοιολογικής έρευνας.

Σε μεγάλο βαθμό, το αίτημα αυτό για τη διάσωση της φιλοσοφίας ως αυτόνομου κλάδου προκύπτει ακριβώς μέσα από μια υπόρρητη, εν πολλοίς, σύγκριση της φιλοσοφίας με την επιστήμη. Η φιλοσοφία πρέπει να ανακτήσει το χαμένο της κύρος — το κύρος που τώρα έχει η επιστήμη. Οι φιλόσοφοι πρέπει να συμφωνήσουν — όπως συμφωνούν και οι επιστήμονες. Τα παραδοσιακά φιλοσοφικά προβλήματα είναι ψευδοπροβλήματα. Τόσοι αιώνες ενασχόλησης μαζί τους κι ακόμα δεν έχουν επιλυθεί. Η εκκίνηση, λοιπόν, αυτής της απόπειρας μετεξέλιξης της φιλοσοφίας σε κάτι νέο οφείλεται, εν πολλοίς, στο ότι αντιπαραθέτουν, ρητά ή άρρητα, τη φιλοσοφία με την επιστήμη και βρίσκουν την επιστήμη να υπερέχει.

Στωικισμός: μια πολύ σύντομη εισαγωγή

Ο στωικισμός είναι μια φιλοσοφική σχολή που πήρε το ό­νομά της από την Ποικίλη Στοά, ένα περίστυλο κτίριο στην Αθήνα, όπου δίδαξαν οι πρώτοι εκπρόσωποί της.

Η σχολή ιδρύθηκε από τον Ζήνωνα τον Κιτιέα, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 313 π.Χ. Μετά τον Ζήνωνα, σημαντικότερος εκπρόσωπος της σχολής υπήρξε ο Χρύσιπ­πος από τους Σόλους (π. 280-208 π.Χ.), ο οποίος άφησε εκτεταμένο έργο για σχεδόν κάθε φιλοσοφικό θέμα και θε­μελίωσε τις αυθεντικές στωικές θέσεις.

Ο στωικισμός συχνά αυτοπαρουσιαζόταν -ιδιαίτερα στο ξεκίνημά του- σκόπιμα, κάτω από ένα σκληρό φως, δίνο­ντας έμφαση σε δόγματα που απέχουν πολύ από την κοι­νή λογική, τόσο που θεωρήθηκαν παράδοξα. Ωστόσο, ως φιλοσοφία είναι ολιστικός - που σημαίνει πως τα μέρη του μπορούν να αναπτυχθούν ξεχωριστά, αλλά τελικά ο σκο­πός είναι να κατανοηθεί το καθένα σε σύνδεση με τα υπό­λοιπα. 

Η φιλοσοφική έρευνα απέναντι στην επιστήμη

Το έργο της φιλοσοφίας ορίζεται συχνά ως «εννοιολογική ανάλυση». Ωστόσο, η ίδια η έννοια της παραμένει ασαφής εξαιτίας της ποικιλίας των πρακτικών των φιλοσόφων που επικαλούνται αυτόν τον ορισμό. Έτσι γεννιέται η υποψία ότι ο όρος χρησιμοποιείται περισσότερο για να αντιπαρατεθεί η φιλοσοφία με κάτι άλλο παρά για να οριστεί θετικά η φιλοσοφική έρευνα, υπογραμμίζοντας κυρίως τον διαχωρισμό της από την επιστημονική έρευνα.

Η ταύτιση της φιλοσοφίας με την ανάλυση των καθημερινών γλωσσικών χρήσεων αποτελεί μια προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της και απόδοσης σαφών μεθόδων έρευνας. Πίσω από αυτή την απόπειρα, όμως, διαφαίνεται και ένα άγχος «διάσωσης» της φιλοσοφίας ως κλάδου. 

Σε μεγάλο βαθμό, το αίτημα αυτό προκύπτει από μια συχνά άρρητη σύγκριση της φιλοσοφίας με την επιστήμη. Η φιλοσοφία καλείται να ανακτήσει το κύρος που φαίνεται να έχει πλέον η επιστήμη, καθώς οι επιστήμονες συμφωνούν μεταξύ τους, ενώ τα παραδοσιακά φιλοσοφικά προβλήματα μοιάζουν άλυτα ύστερα από αιώνες ενασχόλησης. Η προσπάθεια μετεξέλιξης της φιλοσοφίας σε κάτι νέο στηρίζεται έτσι στην αντίθεση με την επιστήμη, η οποία εμφανίζεται να υπερτερεί.

Ινδική και Δυτική φιλοσοφία στους αρχαίους χρόνους

Στη Δύση η ινδική φιλοσοφία έγινε κατ’ αρχήν γνωστή στους Έλληνες. Βέβαια, οι μαρτυρίες, σύμφωνα με τις οποίες ο Λυκούργος, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος, ο Φαίδων και ο Αριστοτέλης είχαν ταξιδέψει στις Ινδίες και είχαν διδαχθεί από τους Ινδούς, είναι αμφισβητήσιμης αξίας. Το ίδιο αμφισβητήσιμη παραμένει η ιστορική βάση που μπορεί να έχει το αποδιδόμενο στον μουσικό Αριστόξενο (έζησε γύρω στο 300 π.Χ.) ανέκδοτο, σύμφωνα με το οποίο ο Σωκράτης είχε συναντηθεί με κάποιον Ινδό στην Αθήνα. Αβέβαιη είναι επίσης η πληροφορία, κατά την οποία ο Πλάτων είχε την πρόθεση να πάει στις Ινδίες αλλά εμποδίστηκε στην εκτέλεση του σχεδίου του από τις πολεμικές συνθήκες. Αντίθετα, είναι βέβαιο ότι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν συναναστραφεί με Ινδούς σοφούς κατά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου. Ο Ονησίκρητος, αξιωματικός του Αλεξάνδρου και μαθητής του κυνικού Διογένη, μας πληροφορεί για τη συνάντησή του με Ινδούς ασκητές. Ένας από αυτούς, ο Κάλανος, προσκολλήθηκε στη στρατιά του βασιλιά και κάηκε αργότερα ζωντανός στην πυρά με τη θέλησή του, μέσα σε λαμπρότατες τελετές και μπροστά σε όλο το στράτευμα. Ο θάνατός του στις φλόγες έγινε αντικείμενο πολλών σχολιασμών.

Στην ακολουθία του Αλεξάνδρου βρισκόταν επίσης ο οπαδός του Δημόκριτου Ανάξαρχος κι ο φίλος του τελευταίου Πύρρων από την Ήλιδα. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, ο Πύρρων θα πρέπει να έζησε μοναχικά αργότερα. Θα πρέπει να του στοίχισε, όταν άκουσε κάποιον Ινδό να βρίζει τον Ανάξαρχο γιατί υπηρετούσε στη βασιλική αυλή, αντί να βελτιώνει τους άλλους με τις νουθεσίες του. Επειδή η σκεπτικιστική επιφύλαξη του Πύρρωνα έβρισκε εφαρμογή και στην καθημερινή του ζωή, εφόσον χαρακτήριζε την αδιαφορία απέναντι στην ύπαρξη και την ψυχική γαλήνη ως στόχο του σοφού, πολλοί υπέθεσαν ότι οι ερεθισμοί που δέχτηκε στις Ινδίες καθόρισαν κι αυτές τη διαμόρφωση της διδασκαλίας του. Βέβαια, εδώ θα έπρεπε να εικάσουμε λιγότερο βουδιστικές επιρροές και περισσότερο επιδράσεις μιας αρχαιότερης μορφής του ινδικού σκεπτικισμού, για την οποία μας πληροφορεί ο βουδιστικός Κανών.

Συζήτηση για τα γηρατειά (από την Πολιτεία του Πλάτωνα)

    Σε κάποιο σημείο στην Πολιτεία, ο Πλάτωνας παραθέτει μια συζήτηση ανάμεσα στον Σωκράτη και στον Κέφαλο, πατέρα του Πολέμαρχου, στο σπίτι του οποίου βρίσκονται, με θέμα τα γηρατειά. Είναι από εκείνα τα σημεία που αξίζουν προσοχής, αλλά συνήθως παραμελούνται σε πολλούς από τους διαλόγους του Πλάτωνα, εφόσον δεν είναι το βασικό θέμα τους.
    Για να γίνει πιο προσιτό αυτό το απόσπασμα, προσπάθησα να κάνω μια μετάφραση με φρασεολογία όσο πιο κοντινή μπορούσα σε εκφράσεις που χρησιμοποιούμε σήμερα, με σεβασμό πάντα στο πρωτότυπο.

 - Και να δεις, είπα εγώ, Κέφαλε, αισθάνομαι μεγάλη χαρά να συνδιαλέγομαι με τους πολύ ηλικιωμένους, διότι μου φαίνεται ότι χρειάζεται να ζητάω από αυτούς διάφορες πληρο­φορίες, αφού έχουν ήδη διατρέξει ένα δρόμο, τον όποιον ίσως γίνει ανάγκη να βαδίσουμε και μείς, ο οποίος τί να είναι τάχα, τραχύς και δύσκολος, ή εύκολος και ευκολοδιάβατος. Κι έτσι τώρα θα μου έκανες μεγάλη ευχαρίστηση να μου μάθεις, αφού άλλωστε βρίσκεσαι σ’αυτό το σημείο της ηλικίας, το οποίον οι ποιητές ονομάζουν κατώφλι του γήρατος, αν είναι δύσκολο αυτό το στάδιο της ζωής—ή πώς θα το έλεγες εσύ;

- Εγώ θα σου πω την πάσαν αλήθεια, Σωκράτη, δηλαδή πώς μου φαίνεται αυτό που ρωτάς. Επειδή πολλές φορές τυχαίνει και μαζευόμαστε μερικοί που έχουμε την ίδια ηλικία, εφαρμόζοντας την παλαιά παροιμία (όμοιος τον όμοιον). Οι περισσότεροι λοιπόν από μας δεν κάνουν τίποτε άλλο, παρά να θρηνολογούν, καθώς θυμούνται και ποθούν τις ηδονές της νιότης τους, και τις σχετικές με τον έρωτα και τα συμπόσια, τα γλέντια και τα άλλα τα σχετικά και αγανακτούν, λες και έχουν στερηθεί μεγάλα και σπουδαία πράγματα και σαν να ήταν τότε αληθινά ευτυχισμένη η ζωή τους, ενώ τώρα ούτε ζωή δεν αξίζει να την ονομάζει κανείς. Μερικοί δε οδύρονται και για τους προπηλακισμούς που υφίσταται το γήρας εκ μέρους των οικείων τους, και εκτός απ’ όλα αυτά ψάλλουν τον εξάψαλμο στο γήρας, θεωρώντας το υπαίτιο για όλα αυτά τα άσχημα.

Η Γέννηση του Χρόνου κατά τον Πλάτωνα

Το μυστήριο του χρόνου (γιατί πιστεύω ότι ο χρόνος αποτελεί ακόμα και σήμερα ένα μυστήριο) έχει απασχολήσει από πολύ παλιά φιλοσόφους, επιστήμονες και άλλους σκεπτόμενους ανθρώπους. Από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με αυτό το θέμα είναι ο Πυθαγόρας και ο Πλάτωνας. Ο τελευταίος το κάνει ειδικά στο διάλογο Τίμαιος, στον οποίο κατά μεγάλο μέρος έχει μεταφέρει την Πυθαγόρεια φιλοσοφία.
Από αυτό το έργο αντιγράφω σχετικό απόσπασμα (Τίμαιος, μετάφραση Βασίλη Κάλφα, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας).

Όταν ο πατέρας του σύμπαντος είδε το δημιούρ­γημά του να κινείται και να ζει — ένας ναός των αιωνίων θεών — ευχαριστήθηκε και, μέσα στη χαρά του, σκέφτηκε να το κάνει ακόμη πιο όμοιο με το υπόδειγμα. Καθώς λοιπόν το Υπόδειγμα είναι έμβιο ον με αιώνια ύπαρξη επιχείρησε να προσδώσει και στο σύμπαν την ανάλογη ιδιότητα. Η αιώνια φύση του προτύπου Έμβιου Όντος ήταν αδύνατον να μεταφερθεί αυτούσια στο γεννημένο σύμπαν. Σκέφτηκε επομένως να δημιουργήσει κάποια κινητή εικόνα της αιωνιότητας. Ενώ λοιπόν έβαζε τάξη στον ουρανό, έφτιαξε και τη ρυθμικά κινούμενη αιώνια εικόνα της ακίνητης στην ενότητά της αιωνιότητας – το δημιούργημα που έχουμε ονομάσει χρόνο.

Οι ημέρες και οι νύχτες, οι μήνες και τα έτη δεν υπήρχαν πριν από τη γέννηση του ουρανού. Τα σχεδίασε ο Δημιουργός ενώ προχωρούσε στην οργάνωση του ουρανού, και αποτελούν μέρη του χρόνου. Από την άλλη, το παρελ­θόν και το μέλλον είναι είδη του χρόνου, έχουν δημιουργηθεί, και είναι σφάλμα να τα αποδίδουμε, χωρίς σκέψη, στο αιώνιο Ον. Γιατί λέμε ότι «ήταν, είναι και θα είναι», ενώ το μόνο που αληθώς μπορούμε να ισχυριστούμε είναι ότι «είναι». Το «ήταν» και το «θα είναι» πρέπει να λέγονται για το γίγνεσθαι που εκτυλίσσεται μέσα στον χρόνο — γιατί και τα δύο συνιστούν κινήσεις. Όμως αυτό που είναι πάντοτε αμετάβλητο και ακίνητο δεν αρμόζει να γίνεται στο πέρασμα του χρόνου πρεσβύτερο ή νεότερο· ούτε είναι σωστό να λέμε γι’ αυτό ότι κάποτε είχε γίνει ή έγινε, ή ότι στο μέλλον θα γίνει και, γενικά, να του αποδίδουμε κάποιες από τις ιδιότητες που το γίγνεσθαι προσάπτει στα μεταβλητά αντικείμενα των αισθήσεων. Γιατί όλα δεν είναι παρά είδη του χρόνου — του χρόνου που μιμείται την αιωνιότητα και κινείται ρυθμικά σε κύκλους. Ας προσθέσουμε ότι χρησιμοποιούμε ανακριβώς και εκφράσεις όπως «το γεγονός είναι γεγονός», «το μεταβαλλόμενο είναι μεταβαλλόμενο», «το μελλοντικό είναι μελλοντικό», «το μη ον είναι μη ον».

Η ανακάλυψη της αλήθειας στους διαλόγους του Πλάτωνα

Στο θέμα της αθανασίας της ψυχής κατά τον Πλάτωνα, είχα αναφερθεί στο παρελθόν και σε άλλο σημείωμα, παραθέτοντας μάλιστα αποσπάσματα από τους διαλόγους Μένων και Φαίδρος, (εδώ)

Στο ίδιο θέμα αναφέρεται ο Γάλλος παιδαγωγός και καθηγητής της Φιλοσοφίας Luc Ferry στο παρακάτω κείμενο, που υπάρχει στο βιβλίο του «Η Ωραιότερη Ιστορία Της Φιλοσοφίας»*, προσεγγίζοντας και αναλύοντας το θέμα της γνώσης και της εύρεσης της αλήθειας με τον δικό του τρόπο.

Γνωρίζω σημαίνει αναγνωρίζω

Ο Πλάτωνας παρουσιάζει μια θεωρία βασισμένη σ’ αυτό που αποκαλεί «ανάμνηση», δηλαδή την ανάμνηση των ιδεών με τις οποίες η ψυχή μας βρισκόταν σε επαφή προτού ενσαρκωθεί στο σώμα μας με τη γέννησή μας. Πριν από τη γέννησή τους, οι άνθρωποι κατοικούσαν σ’ αυτό τον «κόσμο των Ιδεών», ένα είδος παραδείσου όπου ήταν συγκεντρωμένες οι ψυχές και, γενικότερα, οι Ιδέες, που δίνουν τη μορφή και τις ιδιότητές τους σε όλα τα όντα και σε όλα τα πράγματα, των οποίων είναι η ίδια η αλήθεια. Χωρίς σώμα και αισθητήρια όργανα που πολύ συχνά παραπλανούν, η ψυχή, σ’ αυτόν τον καθαρά νοερό κόσμο, μπορούσε να ατενίζει τις καθαρές Ιδέες, για παράδειγμα εκείνες των μαθηματικών, χωρίς να περνά από το παραμορφωτικό βλέμμα των ματιών του σώματος, καταφεύγοντας μόνο στη δύναμη της νόησης: Η ψυχή έβλεπε τότε άμεσα την αλήθεια και ήταν σε πλήρη συμφωνία μαζί της.

Μέσα από αυτό το πρίσμα, η γέννηση συνιστά αναπόφευκτα μια πτώση με τη σχεδόν βιβλική έννοια του όρου: κατάπτωση, παρακμή, καταστροφή. Ρίχνει την ψυχή στη φυλακή του σώματος, όπου βρίσκεται εκτεθειμένη σε όλα τα πιθανά λάθη, εφόσον οι αισθήσεις είναι απατηλές. Γιατί απατηλές; Ας αναφέρουμε αμέσως την επιχειρηματολογία της οποίας την ουσία ο Καρτέσιος θα επαναλάβει στο περίφημο χωρίο του δεύτερου από τους Μεταφυσικούς στοχασμούς, που ασχολείται με το παράδειγμα του κεριού. Το κερί εμφανίζεται σε στερεά και άοσμη μορφή όταν είναι κρύο, ενώ ρευστοποιείται και γίνεται αρωματικό όταν το πλησιάζουμε στη φωτιά. Αν περιοριστούμε στις αισθητηριακές μας εντυπώσεις, θα συμπεράνουμε ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές πραγματικότητες. Μόνο η νόηση, που αναλύει με κριτικό τρόπο τις πληροφορίες των αισθήσεων, επιτρέπει να ανακαλύψουμε την αλήθεια, δηλαδή ότι βρισκόμαστε μπροστά σε δύο καταστάσεις του ίδιου υλικού. Το ίδιο ισχύει για τις τρεις καταστάσεις του νερού αναλόγως με τη θερμοκρασία στην οποία βρίσκεται (στερεό, υγρό, αέριο) και για πολλές άλλες καταστάσεις όπου οι αισθήσεις μας αποκαλύπτουν την ανεπάρκειά τους.

Η αρχή της μυθολογίας

Η ελληνική μυθολογία είναι μαγευτική. Τις τελευταίες μέρες έπιασα στα χέρια μου τη Θεογονία του Ησίοδου. Είναι μια όμορφη διήγηση που μου θύμισε και κάποιες ιδιαίτερες απόψεις που διατυπώνονται σήμερα για την αρχή των πάντων.

Μετά ανέτρεξα στο βιβλίο "Η Ωραιότερη Ιστορία της Φιλοσοφίας" του Luc Ferry*, όπου σε κάποιο σημείο περιγράφει ο συγγραφέας με τον δικό του τρόπο (περιληπτικά, φυσικά) το έργο του Ησίοδου. 

Μεταφέρω στη συνέχεια ένα τμήμα του σχετικού κεφαλαίου από το Χάος μέχρι την επικράτηση του Δία. Φυσικά η διήγηση συνεχίζεται τόσο στο έργο του Ησίοδου, όσο και στο βιβλίο του Ferry.

Στην αρχή, δεν ήταν ο Λόγος όπως στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη. Αντιθέτως, η πρώτη θεότητα -της οποίας η γέννηση προηγείται όλων των άλλων και ιδίως της πολύ μεταγενέστερης γέννησης του Δία- ονομάζεται Χάος, πράγμα που δείχνει ότι βρισκόμαστε στον αντίποδα του αρμονικού κόσμου. Το Χάος δεν έχει ακόμα τις ιδιαιτερότητες μιας προσωπικής θεότητας: δεν έχει πρόσωπο, συνείδηση, ατομικά χαρακτηριστικά. Είναι μια άβυσσος, μια μαύρη τρύπα, κάτι σαν απύθμενο πηγάδι χωρίς χείλος όπου όλα είναι συγκεχυμένα. Όπως στους εφιάλτες μας, όπου πέφτουμε χωρίς να μπορούμε να σταματήσουμε, το Χάος ήταν μια απέραντη άβυσσος, στην οποία η πτώση εκείνου που θα έπεφτε δεν θα σταματούσε ποτέ.

Μετά το Χάος, εμφανίζεται μια δεύτερη θεότητα, χωρίς να ξέρουμε ακριβώς πώς - μοιάζει με θαύμα· στη γλώσσα του Χάιντεγκερ είναι το «θαύμα του Είναι». Ονομάζεται Γαία, γη. Είναι το αντίθετο του Χάους. Η Γαία δεν σας αφήνει να πέσετε, με κάθε έννοια του όρου... Είναι στέρεη· αν βάλετε το πόδι σας πάνω της, σας στηρίζει. Είναι η γη, αλλά και η μητέρα στην οποία μπορούμε να υπολογίζουμε και να στηριχτούμε. Από τη Γαία γεννήθηκαν σχεδόν όλες οι άλλες θεότητες, αρχίζοντας από την τρίτη, τον Ουρανό. Τον γέννησε μόνη της, από την ίδια της την υπόσταση, χωρίς να έχει ανάγκη να ενωθεί με κάποιον ερωτικό σύντροφο. Αυτός ο γιος έγινε αμέσως ο εραστής της. Πρέπει να πούμε ότι, αφού ήταν μόνοι στον κόσμο, η αιμομιξία ήταν αναπόφευκτη. Ο Ουρανός ήταν λοιπόν για τη Γαία σαν δεύτερο δέρμα. Ήταν συνεχώς ξαπλωμένος πάνω της, τη σκέπαζε σε όλη της την επιφάνεια και, για να μιλήσουμε ξεκάθαρα, οι δυο τους έκαναν έρωτα ακατάπαυστα. Από την ένωσή τους γεννήθηκαν πολλοί απόγονοι: Οι θεοί είναι τα παιδιά της αιμομιξίας (για άλλη μια φορά, σ’ αυτή την εποχή της ιστορίας του κόσμου, δεν υπάρχει άλλος τρόπος). Αυτή η θεϊκή γενιά μοιράστηκε σε τρεις ομάδες.

Τα Αργοναυτικά του Ορφέα

Ένα από τα αρχαιότερα κείμενα είναι τα Αργοναυτικά του Ορφέα. Η Αργοναυτική εκστρατεία βέβαια, έχει καταγραφεί - εκτός από τον Ορφέα - και από διάφορους άλλους αρχαίους συγγραφείς. Το μόνο κείμενο όμως που σώζεται είναι του Απολλώνιου του Ρόδιου. Το κείμενο αυτό, εκτός από την διήγηση της εν λόγω εκστρατείας - που μάλλον είχε γίνει - περιέχει και άλλα λιγότερο ή περισσότερο κρυφά νοήματα. Καλό θα ήταν, κάθε ερευνητής λάτρης της αρχαιότητας να διαβάσει προσεκτικά τα Αργοναυτικά. 
Στη συνέχεια παραθέτω μια ανάλυση του έργου.*

Τα Αργοναυτικά του Ορφέα είναι ένα ποιητικό κείμενο στο οποίο περιγράφεται η πρώτη οργανωμένη Πανελλήνια ενέργεια. Η πρώτη κίνηση στην οποία συμμετείχαν όλα οι ήρωες των Ελληνικών φύλλων, άνθρωποι αναγνωρισμένης αξίας και ικανοτήτων. Σύμφωνα με τις χρονολογήσεις και με βάση τα Τρωικά, το εγχείρημα έλαβε χώρα το 1360 ή το 1350 π.Χ. Η περίοδος ορίζει και τα φύλλα των οποίων οι ήρωες έλαβαν μέρος. Πρόκειται για όλα τα Αρχαιοελληνικά φύλλα, από τους Πρωτοέλληνες Πελασγούς έως τα νέα εκείνη την εποχή Μυκηναϊκά φύλλα της Αργολίδας και της Μαγνησίας. Η εκστρατεία αυτή περιγράφηκε από πολλούς Έλληνες και Λατίνους ποιητές.

Το πρώτο κείμενο που περιγράφει την Αργοναυτική εκστρατεία γράφηκε από τον Ορφέα. Το κείμενο αυτό δε σώθηκε. Αυτά τα οποία αναφέρονται ως Ορφικά Αργοναυτικά τα έγραψε μάλλον ο Κροτωνιάτης Ορφέας ή ο Ονομάκριτος. Μέλη και οι δυο των Ορφικών προφανώς μετέφεραν το κείμενο του ιδρυτή τους. Επίσης περί της εκστρατείας έγραψαν ο Επιμενίδης, ο Διονύσιος από τη Μίλητο, ο Ηρόδωρος και ο Πείσανδρος. Τα κείμενα αυτά επίσης δε σώζονται. Το μόνο που έχει σωθεί είναι το κείμενο του Απολλωνίου του Ροδίου. Από τα έργα των Λατίνων ποιητών γνωρίζουμε τη μετάφραση του Απολλωνίου από τον Πούπλιο, έργο μη σωζόμενο και το ποίημα του Βαλερίου Φλάκου σε οκτώ βιβλία. Το σίγουρο είναι ότι η εκστρατεία αυτή, η οποία έγινε στην πραγματικότητα, χρησιμοποιήθηκε από τους ποιητές, με πρώτο τον Ορφέα, συμπεριλαμβάνοντας και πολλά μυθολογικά στοιχεία, για να τονίσει την ενότητα των διάσπαρτων Ελληνικών φύλλων και να διδάξει το «η ισχύς εν τη ενώσει». Παράλληλα μέσω του συμβολισμού που περικλείει μπορεί να θεωρηθεί ως μυητικό κείμενο, το οποίο χρησιμοποιούνταν από τους Ορφικούς στις διδασκαλίες τους.

Ο κόσμος των Ιδεών και η Αλήθεια κατά τον Πλάτωνα

Αρκετές φορές έχει αναφέρει ο Πλάτωνας σε διαλόγους του, ότι ο άνθρωπος από τη γέννησή του φέρει μέσα του ανεκδήλωτες γνώσεις, ιδιότητες και εμπειρίες, καθώς και ότι η θεωρούμενη ως μάθηση δεν είναι στην πραγματικότητα παρά ανάκληση γνώσεων από προηγούμενες ζωές. (σχετικό είναι και το post της 15/1/2017, στο οποίο είχα αναφερθεί στο θέμα της αρετής παίρνοντας έναυσμα από τον διάλογο του Πλάτωνα Μένων)
Το σημερινό κείμενο αφορά στην αναζήτηση της Αλήθειας.  
Οι σοφιστές έλεγαν ότι «αν αναζητούμε την αλήθεια, δεν μπορούμε, εξ ορισμού, να την βρούμε ποτέ», αφού για να την βρει κάποιος πρέπει να έχει το σχετικό – το «αληθινό» - κριτήριο, το οποίο δεν μπορεί να κατέχει αφού δεν γνωρίζει την αλήθεια.
Η συνέχεια είναι από το βιβλίο του Luc Ferry "Η ωραιότερη ιστορία της Φιλοσοφίας"*

Ο Πλάτωνας απαντά στο σόφισμα με μια θεωρία βασισμένη σ’ αυτό που αποκαλεί «ανάμνηση», δηλαδή την ανάμνηση των ιδεών με τις οποίες η ψυχή μας βρισκόταν σε επαφή προτού ενσαρκωθεί στο σώμα μας με τη γέννησή μας. Πριν από τη γέννησή τους, οι άνθρωποι κατοικούσαν σ' αυτό τον «κόσμο των Ιδεών», ένα είδος παραδείσου όπου ήταν συγκεντρωμένες οι ψυχές και γενικότερα, οι Ιδέες, που δίνουν τη μορφή και τις ιδιότητές τους σε όλα τα όντα και σε όλα τα πράγματα, των οποίων είναι η ίδια η αλήθεια. Χωρίς σώμα και αισθητήρια όργανα που πολύ συχνά παραπλανούν, η ψυχή, σ’ αυτόν τον καθαρά νοερό κόσμο, μπορούσε να ατενίζει τις καθαρές Ιδέες, για παράδειγμα εκείνες των μαθηματικών, χωρίς να περνά από το παραμορφωτικό βλέμμα των ματιών του σώματος, καταφεύγοντας μόνο στη δύναμη της νόησης: Η ψυχή έβλεπε τότε άμεση την αλήθεια και ήταν σε πλήρη συμφωνία μαζί της.

Ποιο είναι το τέλειο πολίτευμα κατά τον Αριστοτέλη (του Ευ.Παπανούτσου)

Στο κείμενο που αναδημοσιεύω στη συνέχεια από το βιβλίο του Ευ.Παπανούτσου "Οι Δρόμοι της Ζωής" - στο οποίο περιέχονται κείμενα που είχαν δημοσιευτεί σε διάφορα έντυπα στα τέλη της δεκαετίας του 70 - ο συγγραφέας/φιλόσοφος, αφού πρώτα διαπιστώνει την έλλειψη πολιτικής διαπαιδαγώγησης των Ελλήνων πολιτών, ανατρέχει στα κείμενα του Αριστοτέλη, προκειμένου να εξετάσει και να απαντήσει στο ερώτημα "ποιο είναι το καλύτερο πολίτευμα;"   

Εάν κανείς υποστηρίξει σοβαρά σε φιλικό κύκλο ότι όχι μόνο οι νέοι που φοιτούν ακόμα στο σχολείο, αλλά και εμείς οι ώριμοι, που υποτίθεται ότι με τις εμπειρίες της ηλικίας αποκτήσαμε τα εφόδια της ζωής, έχουμε ανάγκη από πολιτική αγωγή, είναι σχε­δόν βέβαιο ότι θα προκαλέσει, αν όχι διαμαρτυρίες, ασφαλώς τη θυμηδία. Εντούτοις παλαιότερα και πρόσφατα γεγονότα του εθνικού μας βίου πείθουν όποιον θα τα εξετάσει με προσοχή ότι στο κεφάλαιο τούτο οι ελλείψεις μας είναι πολλές. Και θα είχαμε ανα­ρίθμητα σφάλματα αποφύγει, και σωθεί από άλλες τόσες πικρές μεταμέλειες, αν είχαμε με κάποιο τρόπο διδαχτεί τα στοιχεία της πολιτικής θεωρίας. Το Σύνταγμά μας, όπως και όλα τα δημοκρα­τικά Συντάγματα, για την άσκηση των πολιτικών μας δικαιωμά­των ως μόνους όρους θέτει την ενηλικίωση και τον (με την ευρύτατη έννοια της λέξης) έντιμο βίο. Όχι και την προπαιδεία, ένα κάποιο διαφωτισμό στα μεγάλα θέματα της πολιτικής ζωής. Υποτίθεται ότι μαζί με τη γενική του εκπαίδευση, που είναι υποχρεωτική για τον πολίτη της Δημοκρατίας, αυτός θα έχει πάρει και μια στοιχειώ­δη πολιτική αγωγή. Ποιαν όμως αγωγή του τύπου τούτου δίνει στα παιδιά του Λαού το ελληνικό σχολείο — από το δημοτικό έως το πανεπιστήμιο; Καλύτερα να μην επιχειρήσουμε να δώσουμε απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα. Και ας υπογραμμίσουμε άλλη μια φορά την ανάγκη όλων των ηλικιών να διαπαιδαγωγηθούν πολιτι­κά, εάν θέλουμε οι πολίτες αυτής της (ανέκαθεν δεινοπαθούσας από εσωτερικούς κλυδωνισμούς) χώρας και άξιοι να γίνουν της Δημο­κρατίας και συνειδητά να την υπηρετήσουν.

Εάν μου έδιναν την εντολή να διδάξω πολιτική θεωρία σε μικρούς και μεγάλους, εγώ — με την άδειά σας — θα άρχιζα το μά­θημά μου δίνοντας το λόγο σ’ ένα δοκιμασμένο και απαράμιλλο στο είδος του συγγραφέα, Δάσκαλο των δασκάλων, στον Αριστοτέλη.

Η ευρωπαϊκή σκέψη γεννήθηκε στην Ελλάδα

Στη συνέχεια αναδημοσιεύω ένα τμήμα από την εισαγωγή του βιβλίου του Bruno Snell "Η Ανακάλυψη του Πνεύματος"*. Στο βιβλίο αυτό μελετάται η πορεία του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και η συμβολή του στη συγκρότηση της ευρωπαϊκής σκέψης.

Η ευρωπαϊκή σκέψη αρχίζει με τους αρχαίους Έλληνες. Στην εποχή τους χρονολογείται γενικά η διαμόρφωση ενός μοναδικού τρόπου σκέψης, που για τον ευρωπαϊκό κόσμο έχει αναμφισβήτητα δεσμευτικό χαρακτήρα. Όταν μάλιστα με την προϋπόθεσή της ασκούμε επιστήμη ή φιλοσοφία, η σκέψη αυτή αποδεσμεύεται από κάθε σχετική ιστορική συνθήκη και σκοπεύει στο στα­θερό και απόλυτο, στην αλήθεια. Ακριβέστερα: δεν σκοπεύει απλώς στην αλήθεια, αλλά και κατορθώνει να συλλάβει το σταθε­ρό, το απόλυτο και το αληθινό. Ωστόσο η σκέψη αυτή σχηματί­στηκε ιστορικά, και η λέξη «σχηματίστηκε» στην πραγματική της σημασία είναι πολύ πλουσιότερη από ό,τι συνήθως πιστεύε­ται. Επειδή είμαστε συνηθισμένοι να δεχόμαστε τη σκέψη αυτή υποχρεωτικά, την ταυτίζουμε κατά απλοϊκό και αυθόρμητο τρό­πο με νοητικές διαδικασίες διαφορετικού τύπου. Έτσι, αν και η ολοένα αυξανόμενη κατανόηση του ιστορικού γίγνεσθαι στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα οδήγησε στην αναθεώρηση της ορθολογιστικής άποψης ότι το «πνεύμα» παραμένει αι­ώνια αμετάβλητο, οι δυσκολίες σχετικά με την κατανόηση της γένεσης της ελληνικής σκέψης εξακολουθούν να υφίστανται. Αυτό συμβαίνει γιατί οι μαρτυρίες του πρώιμου ελληνικού πολιτισμού κρίνονται με βάση τις δικές μας σύγχρονες αντιλήψεις. Έτσι ε­πειδή η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, τα πρώτα έργα της ελληνικής παράδοσης, επικοινωνούν άμεσα με τον σύγχρονο αναγνώστη και τον συγκινούν βαθιά, παραβλέπεται εύκολα το γεγονός ότι στον Όμηρο όλα είναι πολύ διαφορετικά από ό,τι στη δική μας εποχή.

O Thomas Mann για τον Σοπενχάουερ

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει το βιβλίο του Thomas Mann για τον Σοπενχάουερ. Κι αυτό επειδή η φιλοσοφία του Σοπενχάουερ, την οποία ο μεγάλος νομπελίστας συγγραφέας πρωτογνώρισε στα είκοσί του χρόνια, είχε μεγάλη επίδραση στη σκέψη του, κάτι που φανερώνεται και σε κάποια από τα σπουδαιότερα έργα του, όπως τα "Θάνατος στη Βενετία", "Μαγικό βουνό" και "Δόκτωρ Φάουστους". Άλλωστε και ο ίδιος τον συμπεριελάμβανε στους "τρεις μεγάλους Γερμανούς που διαμόρφωσαν την προσωπικότητά του", και αναφερόταν στον Νίτσε, τον Βάγκνερ και τον Σοπενχάουερ.
Η ανάλυση, λοιπόν, από τη σκοπιά του Thomas Mann της φιλοσοφίας του Σοπενχάουερ, είναι φυσικό να έχει ιδιαίτερη βαρύτητα.
Στη συνέχεια παραθέτω ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από αυτό το βιβλίο.

Αν και η φιλοσοφία του Σοπενχάουερ δεν πρόκειται να χάσει ποτέ τη ζωντάνια της και τη δύναμή της, ωστόσο αποδεικνύεται ότι τείνει να υφίσταται την ίδια κακομεταχείριση που υπέστη και το ασκητικό, επιστημονικό και δημιουργικά γόνιμο μήνυμα του Πλάτωνα. Αναφέρομαι εδώ στην εκμετάλλευση του Γερμανού φιλοσόφου από τον πλουσιοπάροχα προικισμένο καλλιτέχνη Ριχάρδο Βάγκνερ. Αλλά σε τούτο δεν φταίει, βέβαια, ο άλ­λος δάσκαλος και εμπνευστής του Σοπενχάουερ, ο όποιος συνέβαλε στην οικοδόμηση του συστήματος του. Και εννοώ, βέβαια, τον Κάντ. Ο Κάντ έκλινε αποκλειστικά και κατη­γορηματικά προς την πλευρά της διάνοιας — πολύ μακριά από την τέχνη αλλά πολύ πιο κοντά στην κριτική.

Η αριθμητική αναλογία και η Μονάδα κατά τον Πυθαγόρα

Το παρακάτω κείμενο περιγράφει με λίγα λόγια την ουσία της διδασκαλίας του Πυθαγόρα για το κλειδί των πάντων, την Μονάδα, ως βασικό συστατικό της αριθμητικής αναλογίας. Πρόκειται για ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Νέστορα Μάτσα "Φάκελλος Πυθαγόρα", Εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. (Έχει κυκλοφορήσει και από τις Εκδόσεις Ελευθερουδάκη με τίτλο "Πυθαγόρας ο Μύστης").

Ο Δάσκαλος* δεν άφησε κανένα γραφτό κείμενο, όπως όλοι οι πριν από αυτόν «απεσταλμένοι», αλλά άφησε σχήματα. Πολλά σχήματα! Μέσα από αυτά εμείς μυούμαστε στη διδασκαλία του και διαμορφώνουμε τους εαυτούς μας. Αλλά άφησε κάτι ακόμη, το ίδιο σημαντικό. Την αριθμητική αναλογία. Πάνω σε αυτήν και με αυτήν ερμηνεύουμε τον κόσμο, τους άλλους και ιδιαίτερα τον εαυτό μας. Οι αριθμοί είναι ό,τι πιο συγκεκριμένο μπορεί να υπάρχει γύρω μας και μέσα μας. Οι αριθμοί όμως είναι και ό,τι πιο αφηρημένο υπάρχει πάλι γύρω μας και μέσα μας. Ο τρόπος που θα τους δούμε, θα τους χρησιμοποιήσουμε και θα τους εξηγήσουμε είναι το ξεχωριστό στοιχείο που αποτελεί τη μοναδικότητα του καθένα μας. Οι αριθμοί είναι πράξη και ιδέες. Είναι άθροισμα και αρμονία. Είναι κλειδί της ζωής και κλειδί τής πέρα από τη ζωή πραγματικής ζωής. Αρχή όλων των πραγμάτων και όλων των ιδεών η Μονάδα.

Ο Νόμος Των Κύκλων στους διαλόγους του Πλάτωνα

Όλα στη ζωή είναι ένας κύκλος. Πόσες φορές δεν το έχουμε ακούσει και – ίσως – το έχουμε πει κι εμείς οι ίδιοι. Μια μεγάλη αλήθεια που δεν ανακαλύφθηκε πρόσφατα. Ήδη ο Πλάτωνας σε αρκετούς από τους διαλόγους του αναφέρεται στον Νόμο των Κύκλων.
Σε ένα απόσπασμα από την Πολιτεία του διαβάζουμε (ζητώ συγνώμη για το μονοτονικό):
“... Ου μόνον φυτοίς εγγείοις, αλλά και εν επιγείοις ζώοις φορά και αφορία ψυχής τε και σωμάτων γίγνονται, όταν περιτροπαί εκάστης κύκλων περιφοράς συνάπτωσι, βραχυβίοις μεν βραχυπόρους, εναντίοις δε εναντίας... έστι δε θείω μεν γεννητώ περίοδος ην αριθμός περιλαμβάνει τέλειος, ανθρωπείω δε... σύμπας δε ούτος ο αριθμός γεωμετρικός, τοιούτου κύριος, αμεινόνων τε και χειρόνων γεννέσεων...” Δηλαδή.: “... Υπάρχει όχι μόνο για τα φυτά, που γεννιούνται στους κόλπους της γης, αλλ’ ακόμη και για τα ζώα, που ζουν στην επιφάνειά της, περίοδος ευφορίας και αφορίας ψυχής και σωμάτων. Και τούτο συμβαίνει όταν κάθε είδος τελειώνει και ξαναρχίζει τον κύκλο της εξέλιξής του, που άλλοτε είναι βραχύτερος και άλλοτε μικρότερος, ανάλογα με τη διάρκεια ζωής του κάθε είδους... και για μεν τα θεία γένη η περίοδος αυτή περιλαμβάνεται μέσα σε αριθμό τέλειο, για το ανθρώπινο γένος όμως υπάρχει ένας αριθμός... ολόκληρος αυτός ο γεωμετρικός αριθμός κανονίζει την περίοδο των χειρότερων και των καλύτερων γεννήσεων...”
Αυτό είναι το απόσπασμα που φανερώνει έναν από τους θεμελιώδεις νόμους της φύσης και εντάσσεται μέσα στο νόμο της Περιοδικότητας. Όμως, ο Πλάτωνας, εκτός από αυτό το σημείο της Πολιτείας, αναφέρεται στους Κύκλους και σε άλλους διαλόγους, όπως στον Πολιτικό, στον Τίμαιο, στον Θεαίτητο, στον Ευθύδημο…

Στο παραπάνω απόσπασμα της Πολιτείας, ο φιλόσοφος χρησιμοποιεί τις λέξεις: περιφορά, κύκλοι, περιτροπές. Είναι παρόμοιες έννοιες που περιέχουν το νόημα της περιόδου περιστροφής του κύκλου και της εναλλαγής ταυτόχρονα. Μας λέει δηλαδή ότι υπάρχουν περίοδοι ανάπτυξης και ύφεσης, ανόδου και καθόδου, γόνιμες και στείρες. Στο θέμα των γεννήσεων μάλιστα, τονίζει ότι υπάρχουν ευνοϊκές και ακατάλληλες χρονικές στιγμές για τη σύλληψη των παιδιών. Αν οι κάτοικοι της Πολιτείας χάσουν την εσωτερική γνώση των ευνοϊκών χρονικών κύκλων, αλλά και τη γνώση του περίφημου γεωμετρικού αριθμού τότε θα ενσαρκωθούν ψυχές ακατάλληλες και θα αρχίσει ο εκφυλισμός της Πολιτείας.

Η εικονική πραγματικότητα των ΜΜΕ και η πραγματική ζωή

Πόσο επηρεάζουν τα ΜΜΕ τη ζωή των πολιτών; Ίσως περισσότερο απ'όσο φανταζόμαστε. Και δεν είναι μόνο τα δελτία ειδήσεων των συστημικών μέσων που παρουσιάζουν διαστρεβλωμένη την πολιτική πραγματικότητα, αλλά και εκπομπές του τύπου reality και lifestyle που αποκτούν μεγάλη ακροαματικότητα "προτρέποντας" τους τηλεθεατές να απασχολούνται με τη ζωή και τα προβλήματα των τηλεοπτικών χαρακτήρων ξεχνώντας τα δικά τους. Κάποιοι θα πουν "καλύτερα!". Είναι όμως έτσι; Σίγουρα είναι βολικό για την άρχουσα τάξη, αφού μπορεί να απομυζά μέσω των διαδοχικών μνημονίων ό,τι απόμεινε στους πολίτες χωρίς αντίσταση, αφού αυτοί έχουν αποστασιοποιηθεί από τις δικές τους σκοτούρες απασχολούμενοι με εκείνες των τηλεοπτικών "ηρώων". 
Βέβαια, θα ήταν υπερβολικό να ρίξουμε όλο το ανάθεμα στα ΜΜΕ, αλλά ποιος μπορεί να αρνηθεί ότι αυτά παίζουν έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στην παραπλάνηση και αποχαύνωση μιας σοβαρής πλειοψηφίας των πολιτών; Και για να χαριτολογήσω θα μπορούσα να πω, ότι ο ψεκασμός που υποστηρίζουν κάποιοι ότι γίνεται στους πολίτες, μπορεί να μην έρχεται από τον ουρανό, αλλά (μεταφορικά) από τις τηλεοπτικές οθόνες! 

Το κείμενο* που αναδημοσιεύω στη συνέχεια κάνει μια ιδιαίτερη προσέγγιση σε αυτό το θέμα.

Είναι πολλά τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης που κινούνται στο πλαίσιο της ηθικής παράβλεψης και της εννοιολογικής σύγχυσης. Παρά το γεγονός της τεράστιας απήχησής τους ο άνθρωπος αντιστέκεται εύκολα εφόσον κατανοήσει και διερευνήσει ενδελεχέστερα ότι η ζωή που βλέπει γύρω του, η ζωή που ο ίδιος θα ήθελε να οικοδομήσει για τον εαυτό του, δεν μπορεί να βρεθεί μέσα σε κανένα ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης. Η αριστοτελική «έκσταση» και η «κάθαρση» που μπορεί να απολαύσει παρακολουθώντας για παράδειγμα ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα δεν μπορεί να αποτελέσει τον κυρίαρχο τρόπο ζωής του. Όταν ο άνθρωπος μαθαίνει να ζει μέσα από άλλους, όταν μαθαίνει καθημερινά ψυχικώς να υποδύεται ρόλους, στην ουσία βρίσκεται συνεχώς σε ένα στάδιο ύπνωσης της προσωπικότητάς του. Η δική του ζωή εισέρχεται διαρκώς σε κατάσταση αναμονής αναμένοντας το πότε η προσοχή του ανθρώπου θα αποσπαστεί από το τηλεοπτικό δρώμενο. Στην αρχαία ελληνική εποχή, το θέατρο ήταν περιορισμένης χρονικής έκτασης. Όσο και αν ο θεατής εξίσταται, όσο και αν ο θεατής αρέσκεται στο να το απολαμβάνει, μετά από κάποιες ώρες θα «αναγκαστεί» εκ των πραγμάτων να ζήσει και να εξελίξει την δική του προσωπική ζωή. Στη σύγχρονη εποχή όμως τα θεατρικά αυτά δρώμενα είναι πολλά και ποικίλα και αδιάκοπα. Τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης και ψυχαγωγίας είναι αμέτρητα και εύκολα προσβάσιμα από τον οποιονδήποτε, ακόμα και αν ανήκει σχηματικά στις ασθενέστερες οικονομικές τάξεις. Όποιος το επιθυμεί, όποιος εθίζεται στην «έκσταση» και την «κάθαρση» (μην ξεχνούμε άλλωστε ότι το κίνητρο της «έκστασης» ενυπάρχει και στις παραισθησιογόνες και ναρκωτικές ουσίες)  μπορεί όσες ώρες της ημέρας το θέλει να εισέρχεται σε αυτή τη διαδικασία.

Η Αξία της Φιλοσοφίας (του Bertrand Russell)

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που θεωρούν τη φιλοσοφία ως κάτι ξεπερασμένο, αόριστο και τελικά άχρηστο στη σημερινή εποχή. Όμως, φυσικά δεν είναι έτσι! Η φιλοσοφία έχει χρησιμότητα σε όλες τις εποχές και κάτω από όλες τις συνθήκες. Αρκεί να μπορεί ο ενδιαφερόμενος να καταλάβει και να αφομοιώσει τα βασικά σημεία της και να στοχαστεί πάνω στα ερωτήματα που θέτει, διευρύνοντας έτσι τη διάνοιά του.

Σε μια τέτοια προσπάθεια πιστεύω ότι μπορεί να βοηθήσει το κείμενο του Bertrand Russell που αναδημοσιεύω στη συνέχεια*. 

...Αξίζει να αναρωτηθούμε σχετικά με την αξία της φι­λοσοφίας και τους λόγους για τους οποίους κάποιος θα έπρε­πε να τη μελετήσει. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να θέσουμε αυ­τό το ερώτημα, τη στιγμή που πολλοί άνθρωποι πλέον, επη­ρεασμένοι τόσο από την επιστήμη όσο και από το σύγχρονο τρόπο ζωής, τείνουν να θεωρούν ότι η φιλοσοφία δεν είναι τί­ποτα περισσότερο από μια αθώα μεν, αλλά και ανούσια ενα­σχόληση, γεμάτη από ασήμαντες διακρίσεις και διαμάχες σχετικά με ζητήματα των οποίων η γνώση είναι αδύνατη.

Αυτή η άποψη για τη φιλοσοφία φαίνεται να πηγάζει εν μέρει από τη λανθασμένη αντίληψη σχετικά με τους σκοπούς της ανθρώπινης ζωής και εν μέρει από τη λανθασμένη αντί­ληψη σχετικά με τα αγαθά που επιδιώκει να κατακτήσει η φι­λοσοφία. Η φυσική επιστήμη επιτυγχάνει μέσω των εφαρμο­γών της να καταστεί χρήσιμη σε όλους τους ανθρώπους, ανε­ξάρτητα από το αν αυτοί έχουν ποτέ έρθει σε επαφή με αυτή καθεαυτή την επιστήμη· η διδασκαλία της επιστήμης προτείνεται όχι μόνο για τα οφέλη που προσφέρει σε όσους ασχοληθούν τελικά με αυτή, αλλά και για τις θετικές συνέπειες που έχει συνολικά για το ανθρώπινο είδος. Η φιλοσοφία δεν διαθέτει αυτή τη χρηστικότητα. Το μοναδικό όφελος που μπορεί να έχει κανείς από τη μελέτη της φιλοσοφίας, όταν αυτός δεν είναι φοιτητής της φιλοσοφίας, είναι ένα πιθανά έμμεσο όφελος, το οποίο συνδέεται με τη συνολική θεώρηση που αποκτά ο εν λόγω άνθρωπος επί της ίδιας του της ζωής. Σε αυτές ακριβώς τις συνέπειες που επιφέρει η φιλοσοφία στη ζωή μας, θα πρέπει κι εμείς να αναζητήσουμε την αξία της.

Η μάθηση ως ανάμνηση από προηγούμενες ζωές, κατά τον Πλάτωνα

Είναι γνωστό ότι ανάμεσα στα ταξίδια του  Πλάτωνα σημαντική θέση κατέχει εκείνο στη νότια Ιταλία, όταν του δόθηκε η ευκαιρία να συναντήσει μαθητές της σχολής του Πυθαγόρα, η οποία είχε συνεχίσει να λειτουργεί και μετά το θάνατο του μεγάλου φιλοσόφου. Είναι φυσικό επακόλουθο λοιπόν, να περιλάβει ο Πλάτωνας στους διαλόγους του πολλά σημεία από τη διδασκαλία του Πυθαγόρα, ο οποίος με τη σειρά του είχε λάβει πολλά από την αντίστοιχη του Ορφισμού. 
Ο Τίμαιος είναι ο διάλογος που περιέχει σε μεγαλύτερο βαθμό τμήματα του Πυθαγορισμού, αλλά και σε άλλους διαλόγους μπορεί κανείς να βρει παρόμοια ψήγματα. Ένας από αυτούς είναι και ο Μένων, ο οποίος ασχολείται βασικά με το θέμα της αρετής και με το αν αυτή είναι επίκτητη ή προϋπάρχει στο κάθε άτομο. 
Παίρνοντας αφορμή από αυτό το ερώτημα, ο Πλάτων βάζει το Σωκράτη – με την παραδοχή ότι υπάρχει μετεμψύχωση και επομένως η ψυχή είναι αθάνατη – να υποστηρίζει ότι κάθε γνώση προϋπάρχει στον άνθρωπο ως ανάμνηση από προηγούμενες ζωές και δεν απομένει παρά να αναδυθεί στην επιφάνεια με κάποιο τρόπο και επομένως αυτό είναι που χαρακτηρίζουμε ως μάθηση.
Στη συνέχεια παραθέτω το σχετικό τμήμα από τον διάλογο αυτόν, κάτι που ίσως να προκαλέσει και σε αρκετούς από εσάς κάποιες σκέψεις.