Η Αριστερά ως θεραπαινίδα του καπιταλισμού

Δεν είμαστε λίγοι όσοι εκπλαγήκαμε από την τόσο γρήγορη μετακίνηση της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ στο νεοφιλελεύθερο στρατόπεδο και στην ταυτόσημη φρασεολογία του νέου πρωθυπουργού με εκείνη των προηγούμενων.
Υπάρχει άραγε λογική εξήγηση γι'αυτή τη μετάλλαξη; Η ανάλυση που αναδημοσιεύω στη συνέχεια, ίσως φωτίσει ορισμένες πτυχές της αλλαγής πολιτικής της αυτοαποκαλούμενης αριστερής κυβέρνησης. 

Η εκλογική άνοδος ως μέσο συστημικής ενσωμάτωσης
(του Μιχάλη Κατσαρού)*

Ορισμένοι από τους οξυδερκέστερους στοχαστές του παρελθόντος είχαν την άποψη ότι η αποδοχή από την πλευρά της Αριστεράς αστικών τρόπων κομματικής οργάνωσης, με στόχο την κατάληψη της εξουσίας, θα σήμαινε διαδοχικά την αλλοτρίωση της ηγετικής ομάδας, τη δεξιόστροφη μεθερμηνεία της ιδεολογίας της και την τελική αφομοίωση του συνόλου της κομματικής οργάνωσης στο καπιταλιστικό σύστημα.

Πρόκειται για ζητήματα, τα οποία υπερβαίνουν τα συμπτώματα των προσωπικών κινήτρων και επιθυμιών, βάσει των οποίων επιχειρείται, σε πλείστες περιπτώσεις, η ανάλυση της πολιτικής πραγματικότητας. Άλλωστε, η ένταξη και η λειτουργία των προσώπων σε καθεστώς κομματικής υποτέλειας προϋποθέτει έναν αρχικό βαθμό αλλοτρίωσης έναντι της ελευθερίας της ατομικής συνείδησης. Εάν έχουν έτσι τα πράγματα, τότε μια από τις σημαντικότερες αρχές συμμόρφωσης προς την αστική αρχή του πολιτεύματος και την αντίστοιχη προς αυτήν κοσμοαντίληψη είναι το γεγονός της κομματικής συγκρότησης και βέβαια η κατάληψη της εξουσίας. Θα μπορούσαμε απευθυνόμενοι σε κάθε πολίτη που αγωνιά, κάπως κυνικά και με ύφος ειρωνικής προτροπής να διατυπώσουμε πως: εάν φοβάστε τη Χρυσή Αυγή, να της δώσετε την εξουσία. Να είστε σίγουροι ότι με αυτό τον τρόπο θα έχετε συμβάλλει στη μετατροπή της σε ένα κόμμα αστικής ευπρέπειας! Αυτό ακριβώς δε συνέβη με τον σχεδόν αναρχίζοντα ΣΥΡΙΖΑ του 3%; Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι την ίδια περίοδο στελέχη του μιλούσαν για αφοπλισμό των ΜΑΤ, ενώ με άλλες δηλώσεις τους παρείχαν λόγους συμπαράστασης σε πράξεις εξτρεμισμού.

Η ορθολογικότητα του καπιταλισμού (του Κορνήλιου Καστοριάδη)

Στο προηγούμενο σημείωμα κατέγραψα μερικές αρχικές σκέψεις σχετικά με τη δυνατότητα ή όχι της επιβίωσης του καπιταλιστικού συστήματος, μετά από τα απανωτά χτυπήματα που δέχτηκε από τις πρόσφατες αποτυχίες του νεοφιλελευθερισμού.
Στο σημερινό σημείωμα θα προστρέξω στη βοήθεια του Κορνήλιου Καστοριάδη, αναδημοσιεύοντας ένα απόσπασμα από το βιβλίο του με τίτλο "H Ορθολογικότητα του Καπιταλισμού"*.


 Κοινωνικοϊστορική ιδιαιτερότητα και σχετικότητα της καπιταλιστικής θέσμισης 

 Η καθολική εποπτεία της ιστορίας μάς επιβάλλει τη διαπίστωση ότι, απ’ όλες τις μορφές του κοινωνικοϊστορικού βίου, το κυριότερο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού είναι προφανώς το γεγονός ότι η οικονομία -η παραγωγή και η κατανάλωση, αλλά επίσης, και πολύ περισσότερο, τα οικονομικά «κριτήρια»- τοποθετούνται σε θέση κεντρική και ανάγονται σε ύψιστη αξία της κοινωνικής ζωής. Απόρροια τούτου είναι η ιδιαίτερη συγκρότηση του κοινωνικού «προϊόντος» στον καπιταλισμό. Συνοπτικά, όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες και όλες τους οι συνέπειες καταλήγουν να θεωρούνται κατά το μάλλον ή ήττον ως ουσιωδώς χαρακτηριζόμενες και αξιολογούμενες από την οικονομική τους διάσταση. Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε ότι αυτή η αξιολόγηση γίνεται αποκλειστικά με όρους χρηματικούς.

Έχει μέλλον αυτός ο καπιταλισμός;

Πολλοί είναι οι αναλυτές διεθνώς που υποστηρίζουν ότι η τελευταία παγκόσμια οικονομική κρίση ξεγύμνωσε τον νεοφιλελευθερισμό, τον οποίον θεωρούν ως κύριο υπεύθυνο για τη μεταστροφή όλο και μεγαλύτερου αριθμού πολιτών, που από υποστηρικτές του καπιταλιστικού μοντέλου μεταβάλλονται σε αντιπάλους του.
Φυσικά δεν είναι δυνατή η σε σύντομο χρονικό διάστημα μετάλλαξη της μορφής του οικονομικού συστήματος που έχει επικρατήσει τις τελευταίες -αρκετές- δεκαετίες.
Ποιος είναι ο σκοπός, λοιπόν, της ενασχόλησής μας σε αυτή τη χρονική στιγμή με την επιβίωση ή όχι του καπιταλισμού; Σε μια εποχή που ο νεοφιλελευθερισμός έχει προκαλέσει τόση δυστυχία, όπως η τεράστια και συνεχώς αυξανόμενη ανεργία, η υπερχρέωση χωρών, επιχειρήσεων και ιδιωτών, η αποδυνάμωση - που σε πολλές περιπτώσεις αγγίζει την κατάργηση - της δημοκρατίας; (τον κατάλογο αυτό μπορεί να συνεχίσει ο καθένας από σας).

Είναι μύθος ότι για να μειωθεί το δημόσιο χρέος πρέπει να μειωθούν οι κρατικές δαπάνες

Ανάμεσα στα πολλά λάθη που έκαναν οι εκπρόσωποι των δανειστών, τα οποία επέβαλαν στις μνημονιακές κυβερνήσεις κι εκείνες τα εφάρμοσαν χωρίς εξέταση ή/και αντίλογο, είναι ότι προκειμένου να αντιμετωπιστεί η κρίση χρέους της χώρας μας και να καταστεί δυνατή η εξυπηρέτησή του, θα έπρεπε να περικοπεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα των δημοσίων δαπανών.

Η περικοπή των δημοσίων δαπανών όμως δεν αποτελεί λύση στην προσπάθεια συγκράτησης ή/και μείωσης του δημοσίου χρέους, έστω και αν σε κάποιες περιπτώσεις η αύξησή του οφείλεται, εν μέρει, στην αύξησή των δαπανών αυτών. Πολλοί συγκρίνουν τη διαχείριση εσόδων-εξόδων ενός κράτους με εκείνη ενός νοικοκυριού. Η δυναμική τους όμως δεν είναι ίδια, αφού δεν μπορούμε να ταυτίσουμε την μακροοικονομία με την οικιακή οικονομία. Η δυναμική του χρέους εξαρτάται από ποικίλους παράγοντες: το επίπεδο των πρωτογενών ελλειμμάτων, καθώς και –το βασικότερο- τη διαφορά ανάμεσα στο ύψος των επιτοκίων και τον ονομαστικό ρυθμό ανάπτυξης της οικονομίας.

Noam Chomsky: Ο Νεοφιλελευθερισμός και η Συναίνεση της Ουάσιγκτον

Όταν παρουσιάστηκε για πρώτη φορά την τέταρτη δεκαετία του περασμένου αιώνα η θεωρία του νεοφιλελευθερισμού, είχε θεωρηθεί ως πολλά υποσχόμενη εξέλιξη των γνωστών τότε οικονομικών θεωριών, μια  μέση οδός ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και τον σοσιαλισμό, που πρότεινε την ελεύθερη λειτουργία του μηχανισμού τιμών της ανοικτής αγοράς, την ελεύθερη επιχειρηματικότητα, και τον ελεύθερο ανταγωνισμό, με σκοπό να δομηθούν κράτη δικαίου. Όπως πάντα σχεδόν, η πράξη διέψευσε τη θεωρία και σήμερα ο νεοφιλελευθερισμός έχει καταντήσει ο μεγάλος εχθρός των λαών. Το δογματικό σύστημα που καθορίζει τις αρχές που διέπουν τον νεοφιλελευθερισμό είναι η "Συναίνεση της Ουάσιγκτον" (Washington Consensus). Ο Noam Chomsky μας εξηγεί περί τίνος πρόκειται στο κείμενό του που ακολουθεί. Διαβάζοντάς το διαπιστώνουμε ότι όσα συμβαίνουν στη χώρα μας σήμερα, μόνο τυχαία δεν είναι.


Η ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ ΤΗΣ ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ

 Ο όρος «νεοφιλελευθερισμός» προϋποθέτει ένα σύστημα αρχών που είναι καινούριο αλλά στηρίζεται επίσης στις κλασικές φιλελεύθερες ιδέες για τις οποίες προστάτης άγιος θεωρείται ο Άνταμ Σμιθ. Το δογματικό σύστημα είναι επίσης γνωστό ως «η συναίνεση της Ουάσιγκτον», πράγμα που κάτι υπαινίσσεται για την παγκόσμια τάξη. Προσεκτικότερη θεώρηση δείχνει ότι η πρόταση για την παγκόσμια τάξη είναι αρκετά ακριβής, αλλά όχι τα υπόλοιπα. Τα δόγματα δεν είναι νέα και οι βασικές συλλήψεις απέχουν κατά πολύ από αυτές που έδωσαν πνοή στη φιλελεύθερη παράδοση από την εποχή του Διαφωτισμού.
Η νεοφιλελεύθερη συναίνεση της Ουάσιγκτον είναι μια σειρά αρχών προσανατολισμένων στην αγορά που σχεδιάστηκαν από την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών και τα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα τα οποία σε σημαντικό βαθμό οι ΗΠΑ έχουν υπό την κυριαρχία τους· αρχές που εφαρμόζονται από τα ιδρύματα αυτά με διάφορους τρόπους - στην περίπτωση των ευάλωτων κοινωνιών εφαρμόζονται συχνά ως αυστηρά προγράμματα διαρθρωτικής προσαρμογής. Εν συντομία οι βασικοί κανόνες είναι: Ελευθερώστε το εμπόριο και τη χρηματοπιστωτική αγορά, αφήστε την αγορά να καθορίζει τις τιμές («σωστές τιμές»), βάλτε τέρμα στον πληθωρισμό («μακροοικονομική σταθερότητα»), ιδιωτικοποιήστε. Η κυβέρνηση πρέπει «να βγει από τη μέση» - ως εκ τούτου και ο πληθυσμός, εφόσον η κυβέρνηση είναι δημοκρατική, αν και το συμπέρασμα αυτό δεν λέγεται ανοικτά . Οι αποφάσεις αυτών που επιβάλλουν τη «συναίνεση» φυσικά επηρεάζουν έντονα την παγκόσμια τάξη. Μερικοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι ισχύουν πολύ σκληρότερες θέσεις. Ο διεθνής επιχειρηματικός Τύπος αναφέρει αυτούς τους θεσμούς ως τον πυρήνα μιας «de facto παγκόσμιας κυβέρνησης» μιας νέας «ιμπεριαλιστικής εποχής».

Πόση δημοκρατία έχουμε και πόση χρειαζόμαστε;

Η πρόσφατη περιφρονητική για τη δικαιοσύνη δήλωση του νέου (νέου; τρόπος του λέγειν, το όνομα άλλαξε μόνο) υπουργού οικονομικών δεν παραξένεψε κανέναν. Στη μνημονιακή μας χώρα, στην οποία το από συνήθεια επονομαζόμενο δημοκρατικό πολίτευμα έχει δεχτεί τόσα πλήγματα αυτά τα τέσσερα χρόνια, η περιφρόνηση της δικαιοσύνης από την κυβέρνηση μοιάζει πλέον φυσιολογική, όπως και η περιφρόνηση της Βουλής από τον πρωθυπουργό, αλλά και τον πρόεδρό της (αλήθεια πόσες φορές έχουν εμφανιστεί αυτοί οι δυο στη Βουλή αυτά τα δυο χρόνια;). Οι δυο αυτοί πυλώνες της Δημοκρατίας έχουν μετατραπεί σε απλά εργαλεία εφαρμογής των εντολών των αφεντικών της "κυβέρνησης". Έτσι, φέρνουν στο κοινοβούλιο νομοσχέδια, τα οποία ψηφίζονται από τους ...εκπροσώπους του λαού χωρίς να διαβαστούν, ενώ από τις αποφάσεις της δικαιοσύνης εφαρμόζονται μόνο όσες συμφέρουν την τρόικα.
Σε αυτή την έλειψη δημοκρατίας αναφέρεται και το άρθρο του καθηγητή Μ.Γκίβαλου που αναδημοσιεύω στη συνέχεια.

Η δημοκρατία στο απόσπασμα


Νεοφιλελευθερισμός και δημοκρατία δεν συνιστούν καν συμπληρωματικές έννοιες αλλά αντιμετωπίζονται ως ευθέως συγκρουσιακές και «ασύμμετρες». Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε σε θεωρητική βάση τις βασικές αρχές του νεοφιλελεύθερου επιχειρήματος απέναντι στη δημοκρατία όπως τις διατύπωσε ο «πατριάρχης» του F. A. Hayek*. Σήμερα τις βιώνουμε στην πράξη με τον πιο επώδυνο και απαξιωτικό για τους δημοκρατικούς θεσμούς τρόπο.

Η ολιγαρχία των μνημονιακών συμφερόντων

Η «είσοδος» στο Μνημόνιο αποτέλεσε και τυπικά το τέλος μιας δημοκρατίας, ενός πολιτικού συστήματος που ήδη βρισκόταν σε βαθιά κρίση. Στα τέσσερα χρόνια που πέρασαν απορρίφθηκαν ακόμα και τα προσχήματα: διορίσθηκε πρωθυπουργός ένας τραπεζίτης το Κοινοβούλιο ευτελίσθηκε και εξελίχθηκε σ' έναν μηχανισμό «νομιμοποίησης» αντισυνταγματικού και αντιδημοκραιικού χαρακτήρα επιλογών.

Naomi Klein: Ο νεοφιλελευθερισμός μετά τον Φρίντμαν

Έχει αναδημοσιευτεί και άλλη φορά σε αυτό το blog απόσπασμα από το βιβλίο της Naomi Klein "Το δόγμα του σοκ" (εδώ). Παρακάτω αναδημοσιεύω από το τελευταίο κεφάλαιο του ίδιου βιβλίου ένα ακόμα απόσπασμα, που αναφέρεται στην ανησυχία των οπαδών του νεοφιλελευθερισμού για το μέλλον του από τις επιπτώσεις που θα έχει σε αυτόν ο θάνατος του Φρίντμαν το 2006. 

Tον Δεκέμβριο του 2006, ένα μήνα μετά το θάνατο του Φρίντμαν, μια μελέτη του ΟΗΕ διαπίστωνε ότι «το πλουσιότερο 2% των ενηλίκων του πλανήτη κατέχει περισσότερο από το μισό παγκόσμιο κατά κεφαλήν πλούτο». Όταν τον Νοέμβριο του 2006 πέθανε ο Μίλτον Φρίντμαν, σε πολλές από τις νεκρολογίες κυριαρχούσε μια αίσθηση φόβου ότι ο θάνατός του θα σηματοδοτούσε το τέλος μιας εποχής. Ο Τέρενς Κόρκοραν, ένας από τους πιο αφοσιωμένους μαθητές του, αναρωτιόταν στην καναδική National Post αν θα συνεχιζόταν το παγκόσμιο κίνημα που είχε ιδρύσει ο διάσημος οικονομολόγος: «Καθώς ήταν ο τελευταίος μεγάλος λέων των οικονομικών της ελεύθερης αγοράς, ο Φρίντμαν αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό. [... ] Δεν υπάρχει σήμερα κανείς του ίδιου διαμετρήματος. Άραγε οι αρχές που διατύπωσε και για τις οποίες αγωνίστηκε ο Φρίντμαν θα επιβιώσουν σε βάθος χρόνου χωρίς μια νέα γενιά αταλάντευτων, χαρισματικών και ικανών πνευματικών ηγετών; Είναι δύσκολο να απαντήσει κανείς».

Η απαισιόδοξη αποτίμηση του Κόρκοραν ούτε καν προσέγγιζε την κατάστασή σύγχυσης στην οποία βρέθηκε εκείνο τον Νοέμβριο η σταυροφορία του αχαλίνωτου καπιταλισμού. Οι πνευματικοί κληρονόμοι του Φρίντμαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι νεοσυντηρητικοί που είχαν δημιουργήσει το σύμπλεγμα του καπιταλισμού της καταστροφής, βρέθηκαν στο χειρότερο σημείο της ιστορίας τους. Το κίνημα του νεοσυντηρητισμού είχε φτάσει στο αποκορύφωνα του το 1994, όταν οι Ρεπουμπλικάνοι είχαν αποκτήσει την πλειοψηφία στο Κογκρέσο. Όμως εννέα μέρες πριν από το θάνατο του Φρίντμαν είχαν ηττηθεί και πάλι από τους Δημοκρατικούς. Τα τρία κομβικά ζητήματα που είχαν συμβάλει στην ήττα των Ρεπουμπλικάνων στις ενδιάμεσες κοινοβουλευτικές εκλογές του 2006 ήταν η πολιτική διαφθορά, η αποτυχημένη διεξαγωγή του πολέμου στο Ιράκ και η αντίληψη ότι η χώρα διολίσθαινε «σε ένα ταξικό σύστημα που παρόμοιο του δεν έχουμε ξαναδεί από το δέκατο ένατο αιώνα», σύμφωνα με τη διατύπωση του Τζιμ Γουέμπ, του Δημοκρατικού υποψηφίου που είχε κερδίσει μια έδρα στη Γερουσία των ΗΠΑ. Το θεμελιώδες δόγμα των οικονομικών της Σχολής του Σικάγου, που συνίσταται στο τρίπτυχο «ιδιωτικοποιήσεις, απορρύθμιση και περικοπές στις δαπάνες για τις κοινωνικές υπηρεσίες», υπήρξε η βασική αιτία για την κατάρρευση του νεοσυντηρητισμού.

Τα αίτια της κρίσης (του Γ.Κατρούγκαλου)

Τελευταία κυκλοφορούν αρκετά βιβλία, που έχουν ως θέμα τους την κρίση. Τα περισσότερα ξεκινούν από τις γενεσιουργές αιτίες και προχωρούν δίνοντας λύσεις άλλες εφικτές και άλλες ανέφικτες.
Ένα από τα βιβλία που αντιμετωπίζουν τεκμηριωμένα αυτό το θέμα είναι και το βιβλίο του Γιώργου Κατρούγκαλου με τίτλο "Η κρίση και η διέξοδος". Από το εισαγωγικό κεφάλαιο με τίτλο "Τα αίτια της κρίσης" διάλεξα αποσπάσματα που περιγράφουν με σαφήνεια τις ρίζες του παγκόσμιου οικονομικού "προβλήματος", αναφέροντας χρήσιμα ιστορικά και οικονομικά στοιχεία.  

... Οι αλλαγές στο οικονομικό σύστημα επι­ταχύνθηκαν από την επικράτηση μιας πολεμικής ιδεολογίας των αγορών, το νεοφιλελευθερισμό. Πνευματικό παιδί του Φ. Χάγιεκ και της Σχολής του Σικάγου, αναδείχτηκε γρήγορα στη νέα, σιδη­ρά ορθοδοξία του κατεστημένου, σε «έναν κοινό πυρήνα σοφίας που ασπάζονται όλοι οι σοβαροί οικονομολόγοι». (Οι θιασώτες του ισχυρίζονται ότι όσοι δεν ασπάζονται τα βασικά δόγματά του δεν είναι κακοί οικονομολόγοι, απλώς δεν είναι οικονομολόγοι.)

Ο πυρήνας του νεοφιλελευθερισμού έγκειται στην πεποίθηση ότι, όπως αυτορρυθμίζονται τα οικοσυστήματα, έτσι και η αγορά, αν αφεθεί στους δικούς της μηχανισμούς, θα βρει την ιδανική ισορροπία και θα παράγει ευημερία. Αντίθετα, οποιαδήποτε πο­λιτική ρύθμισή της, όπως αυτές των κεϊνσιανών παρεμβάσεων και του κράτους πρόνοιας, είναι εξ ορισμού βλαπτική. Έτσι, κατά τον πρόεδρο Ρέιγκαν, οι εννέα πιο τρομακτικές λέξεις της αγγλικής γλώσσας είναι «I’m from the government and I’m here to help» (Είμαι από την κυβέρνηση και ήρθα για να βοηθήσω). Η πολεμι­κή κραυγή του νεοφιλελευθερισμού είναι καμία αγορά κλειστή, καμία αγορά με δεσμά στην ελευθερία της.

Στο πλαίσιο αυτό, οι νεοφιλελεύθεροι θεωρούν ότι αναγκαίο όρο για την τόνωση της οικονομικής ανταγωνιστικότητας αποτελεί η καθολική ανατροπή των μεταπολεμικών ισορροπιών κρά­τους και οικονομίας, στην εξής κατεύθυνση: εξαφάνιση του πα­ρεμβατικού ρόλου του κράτους, το οποίο στην καλύτερη περίπτω­ση θα έχει το ρόλο «ρυθμιστή», πλήρης απελευθέρωση της κίνη­σης κεφαλαίων, εμπορευμάτων και υπηρεσιών, μέσω της κατάρ­γησης των σχετικών προστατευτικών εθνικών νομοθεσιών, ιδιωτικοποιήσεις, απορύθμιση της αγοράς εργασίας.