Γιατί ο Πλάτωνας έγραψε σε διαλογική μορφή;

Πολλοί έχουν αναρωτηθεί κατά καιρούς, γιατί ο Πλάτων χρησιμοποίησε διαλόγους στα έργα του.
Ας προσπαθήσουμε να εξετάσουμε τις αιτίες. Αλλά πρώτα, ας εξηγήσουμε τι είναι διάλογος. Διάλογος λοιπόν είναι λόγος χωρίς μέτρο, αποτελούμενος από ερωτήσεις και απαντήσεις διαφόρων προσώπων, με ξεχωριστό ο καθένας χαρακτήρα. Λέμε «χωρίς μέτρο» επειδή ο τραγικός και ο κωμικός λόγος είναι έμμετροι. Γιατί και αυτά τα είδη περιέχουν ερωτήσεις και απαντήσεις ποικίλων προσώπων με ξεχωριστό χαρακτήρα για το καθένα.

Αξίζει λοιπόν να εξετάσουμε γιατί ο Πλάτων, ενώ μέμφεται την πολυπλοκότητα των πραγμάτων - για παράδειγμα κατηγορεί την αυλητική τέχνη γιατί χρησιμοποιεί ποικίλα και πολύτρητα όργανα, την κιθαριστική λόγω των πολλών χορδών, την κωμική για την ποικιλία των προσωπείων, το ίδιο και την τραγική - αφού λοιπόν μέμφεται όλα αυτά για αυτόν τον λόγο, γιατί ο ίδιος χρησιμοποιεί το διαλογικό είδος συγγραφής που περιλαμβάνει πολλά πρόσωπα; Εδώ πρέπει να απαντήσουμε ότι δεν είναι το ίδιο πράγμα η πολυπροσωπία στους κωμικούς ή τραγικούς και η πολυπροσωπία στον Πλάτωνα. Σε εκείνους, τα πρόσωπα, είτε καλά είτε κακά μένουν τα ίδια. Στα έργα του Πλάτωνα, αν και εκεί μπορείς να βρεις κακούς και καλούς, βλέπεις ότι οι κακοί αλλάζουν υπό την επήρεια των καλών, διδάσκονται και καθαίρονται, αφήνοντας κατά μέρος τον υλικό τους τρόπο ζωής. Επομένως, άλλη η πολυπροσωπία σε εκείνους και διαφορετική στον Πλάτωνα. Άρα δεν υπάρχει αντίφαση.

Πρέπει τώρα να αναφέρουμε τις αιτίες για τις οποίες χρησιμοποίησε τέτοιο είδος συγγραφής. Λέμε λοιπόν ότι χρησιμοποίησε τον διάλογο επειδή μοιάζει με τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε. Όπως στον διάλογο τα διάφορα πρόσωπα μιλούν ανάλογα με το πως αρμόζει στο καθένα, έτσι και στον κόσμο μας οι διαφορετικές φύσεις εκφράζονται με διαφορετικό τρόπο. Δηλαδή ο καθένας εκφράζεται σύμφωνα με τη φύση του. Επομένως και σε αυτό το θέμα μιμείται την μορφή που έχει δημιουργηθεί ο κόσμος.

Συνεπώς, για τον παραπάνω λόγο έγραψε στη μορφή διαλόγων. Δηλαδή, όπως γύρω μας υπάρχουν κάποιες φύσεις που είναι υπέρτερες και άλλες που είναι υποδεέστερες και επειδή η κάθε ψυχή, κατά τη διαμονή της στον κόσμο, άλλοτε συνδέεται με τις υπέρτερες και άλλοτε με τις υποδεέστερες, έτσι και στον διάλογο υπάρχουν κάποια πρόσωπα που ελέγχουν και άλλα που υφίστανται τον έλεγχο, ενώ η ψυχή μας σαν δικαστής, άλλοτε παίρνει το μέρος εκείνων που ελέγχουν και άλλοτε εκείνων που ελέγχονται.

Άλλος λόγος είναι ο επόμενος: επειδή η ψυχή μας χαίρεται με τη μίμηση και ο διάλογος είναι μίμηση διαφόρων προσώπων, έγραψε διαλόγους για να θέλξει την ψυχή μας. Το ότι πράγματι χαίρεται η ψυχή μας με τη μίμηση φανερώνει και το ότι αγαπούσαμε τους μύθους όταν ήμασταν παιδιά.

Υπάρχει και άλλος λόγος για τον οποίο εφάρμοσε αυτό το είδος της συγγραφής. Έτσι ώστε να μην μας παραδώσει τις διδασκαλίες του γυμνές, χωρίς να σχετίζονται με πρόσωπα. Για παράδειγμα, όταν συζητούσε για τη φιλία, δεν αναφέρθηκε αφηρημένα σε αυτήν, αλλά στη φιλία που δημιουργείται σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Αντίστοιχα, δεν συζητά γενικά για τη φιλοδοξία, αλλά για τη φιλοδοξία κάποιου συγκεκριμένου προσώπου. Έτσι, βλέποντας άλλους να ελέγχονται ή να επαινούνται, πολύ ευκολότερα η ψυχή μας αναγκάζεται να συμφωνήσει με τον ψόγο ή να θέλει να συναγωνιστεί τους επαινούμενους. Αυτό θυμίζει την περίπτωση που οι ψυχές βλέποντας άλλες ψυχές να τιμωρούνται στον Άδη για τα αμαρτήματά τους, από φόβο για τις τιμωρίες που οι άλλες υφίστανται, φέρονται με σωφροσύνη.

Ακόμα ένας λόγος είναι για να κρατήσει την προσοχή μας στα λεγόμενα, καθώς είναι διαφορετικοί οι ομιλητές και δεν είναι μόνο ένας ο διδάσκων ώστε να νυστάξουμε και να πάθουμε ό,τι έπαθε ο ρήτορας Αισχύνης, ο οποίος, όταν κάποτε αγόρευε σε μια δίκη, μιλούσε ο ίδιος από αρχής μέχρι τέλους και επειδή δεν έκανε διάλογο με ερωταπαντήσεις, δεν κρατούσε το ενδιαφέρον του ακροατηρίου και τελικά οι δικαστές αποκοιμήθηκαν. Όταν το αντιλήφθηκε ο ρήτορας τους είπε: «Μακάρι να δείτε ένα όνειρο ευνοϊκό για τη δίκη». Επομένως οι συζητητές με το να ερωτούν ή να ερωτούνται κρατάνε το ενδιαφέρον μας αμείωτο.

Ο σπουδαιότερος όμως λόγος που εφάρμοσε το διαλογικό είδος είναι για να μιμηθεί τη διαλεκτική. Όπως η διαλεκτική προχωρά με ερωτήσεις και απαντήσεις, έτσι και ο διάλογος εξελίσσεται με ερωτήσεις και απαντήσεις προσώπων. Για να κάνει λοιπόν τον αναγνώστη να παρακολουθήσει τα λεγόμενα, χρησιμοποιεί τη διαλεκτική μέθοδο που αναγκάζει τον αναγνώστη να συμμετέχει στα επιχειρήματα που χρησιμοποιούν οι συμμετέχοντες στους διαλόγους.

Για αυτούς λοιπόν τους παραπάνω λόγους ο Πλάτων εφάρμοσε το διαλογικό είδος.

Ο χρόνος στην αριστοτελική φυσική

Στο τέταρτο Βιβλίο των Φυσικών, η έννοια της ψυχής παρεμβάλλεται μόνον όταν η συζήτηση στρέφεται προσωρινά από το αντικείμενο στο υποκείμενο της μέτρησης. Θα διέπραττε πάντως σοβαρό ερμηνευτικό σφάλμα όποιος υποστήριζε ότι το πρωτεύον και ουσιαστικό πρόβλημα που καλείται να επιλύσει ο αριστοτελικός στοχασμός είναι το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στον χρόνο και στην ψυχή. Για τον Αριστοτέλη, το πρόβλημα αυτό έχει «δοξογραφική» μάλλον παρά «επιστημονική» αξία. Το ερώτημα που κυρίως τον απασχολεί είναι εντελώς άλλης φύσης: αφορά τον αυστηρό προσδιορισμό του είδους εκείνου της κίνησης, του οποίου ο χρόνος μετριέται με άμεσο τρόπο. Στο ερώτημα αυτό, ο Αριστοτέλης απαντά εφαρμόζοντας μια καθοριστικής σημασίας σχέση ανάμεσα στον χρόνο και στην ομαλή κυκλική μετατόπιση, γεγονός που του επιτρέπει να αναφέρει απευθείας τον χρόνο στην αιώνια και αδιατάρακτη περιφορά της ουράνιας σφαίρας: 

«Θα μπορούσε, εξάλλου, κάποιος να απορεί και σχετικά για το ποιας κινήσεως ο χρόνος είναι αριθμός. Ή μήπως είναι οποιασδήποτε; Διότι, είναι αλήθεια ότι μέσα στον χρόνο και γίνονται πράγματα και φθείρονται και αυξάνονται και αλλοιώνονται και μετατοπίζονται... Επειδή τώρα υπάρχει μετατόπιση και ένα είδος της είναι η κυκλική μετατόπιση, και επειδή κάθε πράγμα επιδεκτικό αριθμήσεως αριθμείται με μονάδα μέτρησης από το ίδιο γένος, οι μονάδες δηλαδή με τη μονάδα και οι ίπποι με τον ίππο, έτσι και ο χρόνος αριθμείται με μέτρο έναν ορισμένο χρόνο, και μετριέται, όπως ακριβώς είπαμε, τόσο ο χρόνος με μέτρο την κίνηση όσο και η κίνηση με μέτρο τον χρόνο... αν, λοιπόν, το πρώτο, από τα πράγματα που ανήκουν στο ίδιο γένος, είναι μέτρο όλων των άλλων, τότε η ομαλή κυκλική κίνηση είναι κατ’ εξοχήν μέτρο, επειδή ο αριθμός αυτής της κίνησης είναι ο πιο οικείος σε όλους. Ενώ, λοιπόν, δεν υπάρχει αλλοίωση ούτε αύξηση ούτε γένεση ομαλή, τέτοια μετατόπιση ωστόσο υπάρχει. Γι’ αυτό και θεωρείται ο χρόνος ότι είναι κίνηση της σφαίρας (του σύμπαντος), επειδή με αυτήν ακριβώς την κίνηση μετριούνται όλες οι άλλες κινήσεις και συνεπώς και ο χρόνος μετριέται με αυτήν την κίνηση... Πράγματι, και αυτός ο ίδιος ο χρόνος θεωρείται ότι είναι ένα είδος κύκλου. Αυτό, εξάλλου, θεωρείται πάλι ότι έτσι είναι, επειδή αυτού του είδους μετατόπισης είναι μέτρο ο χρόνος και μετριέται και αυτός ο ίδιος από μια μετατόπιση αυτού του είδους»

Τετρακτύς, το θεμέλιο της φιλοσοφίας του Πυθαγόρα

Παρακάτω έχω μια συνοπτική παρουσίαση του κοσμικού μοντέλου των Πυθαγορείων, την Τετρακτύ. Σε προσεχή σημειώματα θα αναφερθώ σε αυτό το θέμα πιο αναλυτικά. 

Η Τετρακτύς είναι ένα ισόπλευρο τρίγωνο που σχηματίζεται από τους πρώτους δέκα αριθμούς τοποθετημένους σε τέσσερις σειρές. Για τους Πυθαγόρειους δεν ήταν μόνο μαθηματικό σχήμα αλλά και ιερό σύμβολο που εξέφραζε την αρμονία της φύσης, τη δομή του σύμπαντος και την πορεία της ψυχής προς το θείο. Οι μαθητές του Πυθαγόρα έδιναν τόσο μεγάλη σημασία στην Τετρακτύ ώστε ορκίζονταν στο όνομά της, θεωρώντας την πηγή της «αενάως ρέουσας φύσης».

Ο Πυθαγόρας χρησιμοποιούσε τα μαθηματικά ως μέσο πνευματικής άσκησης και εξαγνισμού της ψυχής. Οι τέσσερις βασικές επιστήμες του πυθαγόρειου συστήματος — αριθμητική, μουσική, γεωμετρία και αστρονομία — αντιστοιχούσαν στα τέσσερα επίπεδα της Τετρακτύος. Η αριθμητική μελετούσε τη φύση των αριθμών, η μουσική τις αναλογίες και την «αρμονία των σφαιρών», η γεωμετρία τις μορφές του χώρου και η αστρονομία την κίνηση των ουράνιων σωμάτων. Πέρα όμως από αυτές υπήρχε η διαλεκτική, η ανώτερη επιστήμη που οδηγούσε στη μεταφυσική κατανόηση της πραγματικότητας.

Η αυτονομία της φιλοσοφικής έρευνας

Το έργο της φιλοσοφίας είναι η «εννοιολογική ανάλυση». Όμως, τόσο η διαφορά στον τρόπο δικαιολόγησης της στροφής του ενδιαφέροντος στην κοινή γλώσσα όσο και οι διαφορετικές πρακτικές των φιλοσόφων, που επικαλούνται αυτόν τον νέο ορισμό, καταδεικνύει το γεγονός ότι και η έννοια της «εννοιολογικής ανάλυσης» είναι μάλλον ασαφής. Δημιουργείται, λοιπόν, η υποψία ότι η έννοια αυτή χρησιμοποιείται μάλλον για να αντιπαρατεθεί με κάτι παρά για να ορίσει θετικά τη φιλοσοφική έρευνα. Και, συγκεκριμένα, ο όρος επιστρατεύεται προκειμένου να υπογραμμίσει έναν σαφή διαχωρισμό μεταξύ φιλοσοφικής και επιστημονικής έρευνας.

Η ταύτιση της φιλοσοφίας με την ανάλυση των καθημερινών μας γλωσσικών χρήσεων αποτελεί μια απόπειρα να επαναπροσδιοριστεί η φιλοσοφία, να της αποδοθούν σαφείς μέθοδοι έρευνας. Πίσω από την προσπάθεια επαναορισμού του έργου και των σκοπών της φιλοσοφίας, όμως, διαφαίνεται και ένα άγχος «διάσωσης» της φιλοσοφίας ως κλάδου. Τόσο ο Austin όσο και ο Wittgenstein, πίσω από τα αρνητικά τους σχόλια για την παλαιότερη φιλοσοφία, κρύβουν την ελπίδα της διάσωσης της αυτονομίας της φιλοσοφίας ως εννοιολογικής έρευνας.

Σε μεγάλο βαθμό, το αίτημα αυτό για τη διάσωση της φιλοσοφίας ως αυτόνομου κλάδου προκύπτει ακριβώς μέσα από μια υπόρρητη, εν πολλοίς, σύγκριση της φιλοσοφίας με την επιστήμη. Η φιλοσοφία πρέπει να ανακτήσει το χαμένο της κύρος — το κύρος που τώρα έχει η επιστήμη. Οι φιλόσοφοι πρέπει να συμφωνήσουν — όπως συμφωνούν και οι επιστήμονες. Τα παραδοσιακά φιλοσοφικά προβλήματα είναι ψευδοπροβλήματα. Τόσοι αιώνες ενασχόλησης μαζί τους κι ακόμα δεν έχουν επιλυθεί. Η εκκίνηση, λοιπόν, αυτής της απόπειρας μετεξέλιξης της φιλοσοφίας σε κάτι νέο οφείλεται, εν πολλοίς, στο ότι αντιπαραθέτουν, ρητά ή άρρητα, τη φιλοσοφία με την επιστήμη και βρίσκουν την επιστήμη να υπερέχει.

Η Αθήνα, χιλιάδες χρόνια πριν, όπως περιγράφεται στον διάλογο του Πλάτωνα "Κριτίας"

Στον "Κριτία" του Πλάτωνα δίνεται μια περιγραφή της Αθήνας, όπως ήταν την περίοδο που έγιναν οι μάχες με τον στρατό της Ατλαντίδας, δηλαδή εννιά χιλιάδες χρόνια νωρίτερα.

Μου φάνηκε ενδιαφέρουσα αυτή η περιγραφή, γι'αυτό σκέφτηκα να μοιραστώ αυτήν την - κατανοητή ελπίζω - μετάφραση εκείνου του τμήματος του διαλόγου με όποιον ενδιαφέρεται. 

ΚΡΙΤΙΑΣ: ...Η πρωτεύουσα στα χρόνια εκείνα είχε τακτοποιημένους τους κατοίκους της κα­τά αυτόν εδώ τον τρόπο. Αρχικά η περιοχή της Ακρό­πολης δεν ήταν τότε όπως είναι τώρα. Γιατί κάποτε έπεσε πάρα πολλή βροχή και ξέγδαρε όλο το γύρω απ’αυτήν χώμα και την έκαμε γυμνή. Έγιναν δε ακόμα και σεισμοί και άλ­λη νεροποντή, η τρίτη στη σειρά πριν γίνει ο μεγάλος κα­τακλυσμός του Δευκαλίωνα. Πρωτύτερα όμως, σε άλλη εποχή, η Ακρόπολη ήταν τόσο μεγάλη, που έφτανε ως τον Ηριδανό και τον Ιλισό και περιελάμβανε και την Πνύκα, είχε δε σύνορό της το Λυκαβηττό από το αντικρινό μέ­ρος της Πνύκας. Ήταν δε όλη σκεπασμένη με χώμα, και εκτός από λίγα μέρη, στο πάνω μέρος ήταν ίσιωμα. Και κατοικούσαν στα ακριανά της μεν μέρη και κά­τω από τις πλαγιές της, τεχνίτες και γεωργοί, που καλλιεργούσαν τα μέρη που ήταν κοντά της.

Στο επάνω δε μέρος είχε τις κατοικίες της μόνη η τάξη των πολεμιστών ολόγυρα στο ναό της Αθηνάς και του Ηφαί­στου, περιτριγυρισμένη με έναν τοίχο σαν το περίφραγμα κήπου ενός σπιτιού. Προς τα βορεινά πάλι μέρη είχαν σπίτια κοι­νά οι πολεμιστές και χειμωνιάτικες εγκαταστάσεις, όπου έτρωγαν το χειμώνα όλοι μαζί, και είχαν φτιάξει σ’αυτό το μέρος και ό,τι άλλο τους χρειάζονταν για να μπορούν να κάνουν κοινοβιακή ζωή, δηλαδή για να κατοικούν αυτοί και οι ιερείς, χωρίς όμως να ενδιαφέρονται να μαζεύουν χρυσάφι και ασήμι, γιατί αυτά τα πράγματα σε τίποτα και πουθενά δεν τα χρησιμοποιούσαν. Μα προσπα­θώντας να μην είναι ούτε σκορποχέρηδες ούτε και τσιγκού­νηδες, έχτιζαν σπίτια καλά, στα οποία και αυτοί οι ίδιοι και τα παιδιά των παιδιών τους έμεναν ως τα γηρατειά τους, τα άφηναν δε αυτά τα σπίτια όπως ήταν η κάθε μια γενιά στην επόμενη.