Οι εικόνες δεν λένε πάντα αλήθεια (του Umberto Eco)

Ο σύγχρονος κόσμος, φτωχός ήδη από αξιόλογους διανοητές, φτώχυνε ακόμα περισσότερο αφού ένας από τους μεγαλύτερους διανοούμενους της Ιταλίας - και όχι μόνο - έφυγε προχθές το βράδυ χάνοντας τη μάχη με την επάρατο νόσο.
Εκτός από συγγραφέας και φιλόσοφος, ήταν καθηγητής (και) στο Πανεπιστήμιο της Bologna, στο οποίο διατηρούσε την έδρα της Σημειωτικής.
Είχε ασκήσει έντονη κριτική στα ΜΜΕ. Με αυτό το θέμα ασχολείται και στο απόσπασμα από το βιβλίο του "Η Σημειολογία στην Καθημερινή Ζωή" που αναδημοσιεύω στη συνέχεια, στο οποίο ξεσκεπάζει τον μύθο της αντικειμενικότητας των ΜΜΕ, η οποία παραποιείται με "πονηρή" χρήση των εικόνων.  
(Άλλο ένα σχετικό κείμενό του μπορείτε να διαβάσετε εδώ, ενώ ένα ακόμα κείμενό του για την ελληνική γλώσσα μπορείτε να βρείτε εδώ) 

Ένας από τους κοινούς τόπους που ακούω συχνά σε συζητήσεις γύρω από τα μαζικά μέσα πληροφόρησης είναι ότι, καθώς έχει διαδοθεί σ’όλο τον κόσμο μια κουλτούρα της κινηματογραφικής και φωτογραφικής εικόνας, τώρα η στάση των θεατών έχει αλλάξει. Γιατί ξέρουμε ότι οι λέξεις είναι λέξεις, συνδέονται αυθαίρετα με τη σημασία, ενώ οι εικόνες μάς δηλώνουν το ίδιο το πράγμα. Η λέξη «σκύλος» ούτε τέσσερα πόδια έχει ούτε γαβγίζει, ενώ η φωτογραφία ενός σκύλου είναι ακριβώς «σαν σκύλος». Όταν μιλάει γι’αυτό το συγκεκριμένο ζώο ο Ιταλός λέει «cane» αλλά ο Γερμανός λέει «Hund» κι ένας Ισπανός λέει «perro». Επομένως, οι λέξεις έχουν μια πολύ ασαφή κι αμφίβολη σχέση με την πραγματικότητα. Φαίνονται ιδιαίτερα κατάλληλες για να λέει κανείς ψέματα μ’αυτές. Αλλά οι φωτογραφίες, ή οι κινηματογραφικές ταινίες, αντίθετα, δένονται με την πραγματικότητα.

O Umberto Eco γράφει για την ελληνική γλώσσα

Τον Umberto Eco οι περισσότεροι τον γνωρίζουν ως μυθιστοριογράφο, δοκιμιογράφο, κριτικό τέχνης και λογοτεχνίας, είμαι όμως σίγουρος ότι τουλάχιστον οι αναγνώστες αυτής της σελίδας ξέρουν ότι είναι καθηγητής Σημειολογίας, ενώ ιδιαίτερη σχέση έχει αναπτύξει και με τη γλωσσολογία, ερευνώντας την επίδραση της γλώσσας στην κοινωνία, αλλά και την επίδραση της κοινωνίας στη γλώσσα. 
Ακολουθώντας το δρόμο πολλών σκεπτόμενων ανθρώπων, προσπάθησε να βρει στοιχεία που θα τον οδηγήσουν στην ανακάλυψη της τέλειας γλώσσας. Τα αποτελέσματα αυτής του της έρευνας καταγράφει στο βιβλίο του με τίτλο "Η αναζήτηση της τέλειας γλώσσας". Σε αυτό, αφού, ξεκινώντας με ένα από τα αρχαιότερα κείμενα, τη Βίβλο, αναρωτιέται σε ποια γλώσσα είπε ο Θεός το "Γενηθήτω φως" και όσα άλλα αναφέρεται ότι είπε επικοινωνώντας με τους πρωτόπλαστους, συνεχίζει - με αφετηρία την Ευρώπη - να αναζητάει την τέλεια γλώσσα, ξεκινώντας (φυσικά!;) από την ελληνική.
Δεν χρειάζεται να δικαιολογήσω γιατί παρουσιάζει ενδιαφέρον να διαβάσουμε με ποιον τρόπο βλέπει ένας μελετητής-ερευνητής του επιπέδου του Eco την ελληνική γλώσσα!

Πολλές μυθολογίες και θεογονίες διαθέτουν ιστορίες που εξηγούν την πολλαπλότητα των γλωσσών. Άλλο όμως είναι να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν πολλές γλώσσες και άλλο να θεωρούμε ότι αυτή η πληγή θα θεραπευτεί με την εξεύρεση της τέλειας γλώσσας. Για να αναζητήσουμε την τέλεια γλώσσα, θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι η δική μας δεν είναι τέλεια.
Ας περιοριστούμε, όμως, στην Ευρώπη. Οι Έλληνες της κλασικής περιόδου γνώριζαν λαούς που μιλούσαν διαφορετικές από τη δική τους γλώσσες και τους αποκαλούσαν βαρβάρους, δηλαδή ανθρώπους που τραύλιζαν (βαρ-βαρ-ιζαν) μιλώντας με ακατανόητο τρόπο. Οι Στωικοί με τη σαφή σημειωτική τους ήξεραν πολύ καλά ότι, αν στα ελληνικά ένας συγκεκριμένος ήχος αντιστοιχούσε σε μια ιδέα, αυτή η ιδέα υπήρχε ασφαλώς και στο μυαλό ενός βαρβάρου· ο βάρβαρος όμως αγνοούσε τη σχέση του ελληνικού ήχου και της δικής του ιδέας, επομένως από γλωσσολογική άποψη το περιστατικό ήταν άνευ σημασίας.
Οι Έλληνες φιλόσοφοι ταύτιζαν την ελληνική γλώσσα με τη γλώσσα της λογικής και ο Αριστοτέλης συντάσσει τον κατάλογο των κατηγοριών του πάνω στη βάση των γραμματικών κατηγοριών της ελληνικής γλώσσας. Βεβαίως αυτό δεν αποτελεί αδιάψευστη επιβεβαίωση του αρχέγονου της ελληνικής γλώσσας- απλώς ταυτίζει τη σκέψη με το φυσικό μέσον εκφοράς της. Λόγος ήταν η σκέψη, Λόγος και η ομιλία. Λίγα ήταν γνωστά για την ομιλία των βαρβάρων και επομένως δεν μπορούσε κανείς να σκεφτεί μαζί τους, έστω κι αν δεχόταν ότι οι Αιγύπτιοι, λόγου χάρη, είχαν αναπτύξει μια δική τους αρχαιότατη σοφία, ωστόσο υπήρχε η πληροφόρηση για την ύπαρξή της μέσα από ομιλίες που γίνονταν στην ελληνική.

Umberto Eco: Επικρίνοντας τα ΜΜΕ

Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης υπήρξαν ανέκαθεν αντικείμενο κριτικής - και όχι άδικα - τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες. 

Ο Umberto Eco έχει ασχοληθεί πολλές φορές με τα μέσα της χώρας του κι έχει επικρίνει τον τρόπο που λειτουργούν και επηρεάζουν τις μάζες.

Από το βιβλίο του "Κήνσορες και Θεράποντες" που κυκλοφόρησε στην Ιταλία το 1964, διάλεξα ένα τμήμα στο οποίο περιλαμβάνονται 15 επικριτικά σχόλια για τα mass media. Ο λόγος; Επειδή μοιάζουν να ισχύουν για τα Μέσα όλων των χωρών σε όλες τις εποχές.

Διαβάστε και κρίνετε αν κάτι από τα παρακάτω δεν ισχύει και σήμερα, μισό αιώνα μετά!

Από τις ποικίλες κριτικές για τη μαζική κουλτούρα υψώνονται ορισμένες κυρίαρχες επικρίσεις, τις οποίες θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας. 

1) Τα mass media απευθύνονται σ’ ένα ετερογενές κοινό και ε­ξειδικεύονται βάσει «μέσων προτιμήσεων», αποφεύγοντας τις αυθεντικές λύσεις. 

2) Κατά την έννοια αυτή, με την παγκόσμια διάχυση μιας «κουλτούρας» «ομογενούς» τύπου καταστρέφονται τα επιμέρους πολιτιστικά χαρακτηριστικά κάθε εθνικής ομά­δας. 

3) Τα mass media απευθύνονται σ’ ένα κοινό που δεν έχει συ­νείδηση του εαυτού του ως κοινωνικής ομάδας με κάποια χαρακτηριστικά, επομένως, το κοινό δεν μπορεί να προ­βάλει απαιτήσεις από τη μαζική κουλτούρα, αλλά να υπο­ταχθεί στις προτάσεις της, χωρίς να ξέρει ότι υποτάσσε­ται. 

4) Τα mass media τείνουν να υποβαθμίσουν την υπάρχουσα καλαισθησία, δίχως να προωθούν μια ανανέωση των ευαι­σθησιών. Ακόμη κι όταν μοιάζουν να έρχονται σε ρήξη με τις παραδόσεις τεχνοτροπίας, στην πραγματικότητα προ­σαρμόζονται σε μια, κοινώς ομολογούμενη πλέον, διάδο­ση τρόπων έκφρασης και μορφών, οι οποίοι είναι από και­ρό διάχυτοι σ’ ένα επίπεδο ανώτερης παιδείας, μεταφέροντάς τους σ’ ένα κατώτερο επίπεδο. Ομολογώντας όσα ή­δη έχουν αφομοιωθεί, αναπτύσσουν λειτουργίες απλής συ­ντήρησης.

5) Τα mass media τείνουν να προκαλέσουν αισθήματα ζωηρά και αστόχαστα με άλλα λόγια, αντί να συμβολίσουν ένα συναίσθημα ή να το απεικονίσουν, το προκαλούν αντί να το υποδηλώσουν, το παραδίδουν συσκευασμένο εκ των προτέρων. Κατ’ αυτήν την έννοια, είναι τυπικός ο ρόλος της εικόνας σε σχέση με το νόημα επίσης της μουσικής ως ερεθίσματος των αισθήσεων, παρά ως μορφής που προκαλεί στοχασμό.