Ο χρόνος στην αριστοτελική φυσική

Στο τέταρτο Βιβλίο των Φυσικών, η έννοια της ψυχής παρεμβάλλεται μόνον όταν η συζήτηση στρέφεται προσωρινά από το αντικείμενο στο υποκείμενο της μέτρησης. Θα διέπραττε πάντως σοβαρό ερμηνευτικό σφάλμα όποιος υποστήριζε ότι το πρωτεύον και ουσιαστικό πρόβλημα που καλείται να επιλύσει ο αριστοτελικός στοχασμός είναι το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στον χρόνο και στην ψυχή. Για τον Αριστοτέλη, το πρόβλημα αυτό έχει «δοξογραφική» μάλλον παρά «επιστημονική» αξία. Το ερώτημα που κυρίως τον απασχολεί είναι εντελώς άλλης φύσης: αφορά τον αυστηρό προσδιορισμό του είδους εκείνου της κίνησης, του οποίου ο χρόνος μετριέται με άμεσο τρόπο. Στο ερώτημα αυτό, ο Αριστοτέλης απαντά εφαρμόζοντας μια καθοριστικής σημασίας σχέση ανάμεσα στον χρόνο και στην ομαλή κυκλική μετατόπιση, γεγονός που του επιτρέπει να αναφέρει απευθείας τον χρόνο στην αιώνια και αδιατάρακτη περιφορά της ουράνιας σφαίρας: 

«Θα μπορούσε, εξάλλου, κάποιος να απορεί και σχετικά για το ποιας κινήσεως ο χρόνος είναι αριθμός. Ή μήπως είναι οποιασδήποτε; Διότι, είναι αλήθεια ότι μέσα στον χρόνο και γίνονται πράγματα και φθείρονται και αυξάνονται και αλλοιώνονται και μετατοπίζονται... Επειδή τώρα υπάρχει μετατόπιση και ένα είδος της είναι η κυκλική μετατόπιση, και επειδή κάθε πράγμα επιδεκτικό αριθμήσεως αριθμείται με μονάδα μέτρησης από το ίδιο γένος, οι μονάδες δηλαδή με τη μονάδα και οι ίπποι με τον ίππο, έτσι και ο χρόνος αριθμείται με μέτρο έναν ορισμένο χρόνο, και μετριέται, όπως ακριβώς είπαμε, τόσο ο χρόνος με μέτρο την κίνηση όσο και η κίνηση με μέτρο τον χρόνο... αν, λοιπόν, το πρώτο, από τα πράγματα που ανήκουν στο ίδιο γένος, είναι μέτρο όλων των άλλων, τότε η ομαλή κυκλική κίνηση είναι κατ’ εξοχήν μέτρο, επειδή ο αριθμός αυτής της κίνησης είναι ο πιο οικείος σε όλους. Ενώ, λοιπόν, δεν υπάρχει αλλοίωση ούτε αύξηση ούτε γένεση ομαλή, τέτοια μετατόπιση ωστόσο υπάρχει. Γι’ αυτό και θεωρείται ο χρόνος ότι είναι κίνηση της σφαίρας (του σύμπαντος), επειδή με αυτήν ακριβώς την κίνηση μετριούνται όλες οι άλλες κινήσεις και συνεπώς και ο χρόνος μετριέται με αυτήν την κίνηση... Πράγματι, και αυτός ο ίδιος ο χρόνος θεωρείται ότι είναι ένα είδος κύκλου. Αυτό, εξάλλου, θεωρείται πάλι ότι έτσι είναι, επειδή αυτού του είδους μετατόπισης είναι μέτρο ο χρόνος και μετριέται και αυτός ο ίδιος από μια μετατόπιση αυτού του είδους»

Η Γέννηση του Χρόνου κατά τον Πλάτωνα

Το μυστήριο του χρόνου (γιατί πιστεύω ότι ο χρόνος αποτελεί ακόμα και σήμερα ένα μυστήριο) έχει απασχολήσει από πολύ παλιά φιλοσόφους, επιστήμονες και άλλους σκεπτόμενους ανθρώπους. Από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με αυτό το θέμα είναι ο Πυθαγόρας και ο Πλάτωνας. Ο τελευταίος το κάνει ειδικά στο διάλογο Τίμαιος, στον οποίο κατά μεγάλο μέρος έχει μεταφέρει την Πυθαγόρεια φιλοσοφία.
Από αυτό το έργο αντιγράφω σχετικό απόσπασμα (Τίμαιος, μετάφραση Βασίλη Κάλφα, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας).

Όταν ο πατέρας του σύμπαντος είδε το δημιούρ­γημά του να κινείται και να ζει — ένας ναός των αιωνίων θεών — ευχαριστήθηκε και, μέσα στη χαρά του, σκέφτηκε να το κάνει ακόμη πιο όμοιο με το υπόδειγμα. Καθώς λοιπόν το Υπόδειγμα είναι έμβιο ον με αιώνια ύπαρξη επιχείρησε να προσδώσει και στο σύμπαν την ανάλογη ιδιότητα. Η αιώνια φύση του προτύπου Έμβιου Όντος ήταν αδύνατον να μεταφερθεί αυτούσια στο γεννημένο σύμπαν. Σκέφτηκε επομένως να δημιουργήσει κάποια κινητή εικόνα της αιωνιότητας. Ενώ λοιπόν έβαζε τάξη στον ουρανό, έφτιαξε και τη ρυθμικά κινούμενη αιώνια εικόνα της ακίνητης στην ενότητά της αιωνιότητας – το δημιούργημα που έχουμε ονομάσει χρόνο.

Οι ημέρες και οι νύχτες, οι μήνες και τα έτη δεν υπήρχαν πριν από τη γέννηση του ουρανού. Τα σχεδίασε ο Δημιουργός ενώ προχωρούσε στην οργάνωση του ουρανού, και αποτελούν μέρη του χρόνου. Από την άλλη, το παρελ­θόν και το μέλλον είναι είδη του χρόνου, έχουν δημιουργηθεί, και είναι σφάλμα να τα αποδίδουμε, χωρίς σκέψη, στο αιώνιο Ον. Γιατί λέμε ότι «ήταν, είναι και θα είναι», ενώ το μόνο που αληθώς μπορούμε να ισχυριστούμε είναι ότι «είναι». Το «ήταν» και το «θα είναι» πρέπει να λέγονται για το γίγνεσθαι που εκτυλίσσεται μέσα στον χρόνο — γιατί και τα δύο συνιστούν κινήσεις. Όμως αυτό που είναι πάντοτε αμετάβλητο και ακίνητο δεν αρμόζει να γίνεται στο πέρασμα του χρόνου πρεσβύτερο ή νεότερο· ούτε είναι σωστό να λέμε γι’ αυτό ότι κάποτε είχε γίνει ή έγινε, ή ότι στο μέλλον θα γίνει και, γενικά, να του αποδίδουμε κάποιες από τις ιδιότητες που το γίγνεσθαι προσάπτει στα μεταβλητά αντικείμενα των αισθήσεων. Γιατί όλα δεν είναι παρά είδη του χρόνου — του χρόνου που μιμείται την αιωνιότητα και κινείται ρυθμικά σε κύκλους. Ας προσθέσουμε ότι χρησιμοποιούμε ανακριβώς και εκφράσεις όπως «το γεγονός είναι γεγονός», «το μεταβαλλόμενο είναι μεταβαλλόμενο», «το μελλοντικό είναι μελλοντικό», «το μη ον είναι μη ον».

Οι δυο κόσμοι από άποψη χρόνου και η πλατωνική θεώρηση

Εδώ, στον πραγ­ματικό κόσμο, κάθε στιγμή είναι μια χρονική στιγμή. Ό,τι γνωρί­ζουμε για τον κόσμο ακολουθεί τη ροή του χρόνου. Ό,τι παρατηρούμε στον φυσικό κόσμο, μπορούμε να το χρο­νολογήσουμε. Τόσο εμείς, όσο και όλα τα άλλα στοιχεία από τα οποία γνωρί­ζουμε ότι απαρτίζεται η φύση, υπάρχουμε για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα: πριν και μετά από αυτό, εμείς και αυτά δεν υπήρ­χαμε και δεν υπάρχουμε.
Οι καμπύλες και τα άλλα μαθηματικά αντικείμενα δεν ζουν στον χρόνο. Η τιμή του π δεν ταυτίζεται με μια ημερομηνία πριν από την οποία διέφερε ή ήταν απροσδιόριστη, ενώ μετά από αυτήν θα αλλάξει. Αν αληθεύει ότι δύο παράλληλες ευθείες δεν τέμνονται ποτέ στο επίπεδο, όπως ορίζει ο Ευκλείδης, τότε αυτή η δή­λωση ήταν αληθινή πάντα και θα είναι για πάντα αληθινή. Οι δηλώσεις για τα μαθηματικά αντικείμενα, όπως είναι οι καμπύλες και οι αριθμοί, αληθεύουν με τρόπο που δεν επιτρέπει κανέναν χρονικό πε­ριορισμό. Τα μαθηματικά αντικείμενα υπερβαίνουν τον χρόνο. Πώς όμως μπορεί να υπάρχει κάτι χωρίς να υπάρχει στον χρόνο; 
Εξετάζουμε τα ερωτήματα αυτά εδώ και χιλιάδες χρόνια, αλλά οι φιλό­σοφοι δεν έχουν ακόμη καταλήξει σε κάποια συμφωνία. Από τα πρώτα στάδια, όμως, των μελετών μας, έχει πέσει στο τραπέζι μία πρόταση. Σύμφωνα με αυτήν, οι καμπύλες, οι αριθμοί και τα άλλα μαθηματικά αντικείμενα υπάρχουν με τον ίδιο ξεκάθαρο τρόπο που υπάρχει και ό,τι βλέπουμε στη φύση - με τη διαφορά ότι δεν βρί­σκονται στον δικό μας κόσμο αλλά σε μια άλλη σφαίρα ύπαρξης, μια σφαίρα δίχως χρόνο. Άρα, δεν υπάρχουν δύο είδη πραγμάτων στον κόσμο, πράγματα συνδεδεμένα με τον χρόνο και πράγματα ανεξάρτητα από αυτόν. Αντιθέτως, υπάρχουν δύο κόσμοι: ένας κόσμος συνδεδεμένος με τον χρόνο και ένας άλλος κόσμος ανεξάρτητος, ας τον πούμε άχρονο.

Ρατσισμός του χρόνου (του Θ.Αντωνόπουλου)

Ο χρόνος σήμερα, με τους ρυθμούς που επικρατούν στη ζωή μας, αποτελεί για τους περισσότερους ανθρώπους ένα πρόβλημα. Πέρα από πολιτικούς και οικονομικούς προβληματισμούς, αυτό το blog ψάχνει και σε άλλα πεδία. Ένα από αυτά είναι και η διαχείριση του χρόνου. Το κείμενο που αναδημοσιεύω σήμερα δε δίνει κάποια λύση, το χρησιμοποιώ περισσότερο ως εισαγωγή σε πιο εξειδικευμένα θέματα σχετικά με το χρόνο, με τα οποία θα ασχοληθούμε στο μέλλον.

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ: Η ΑΛΑΖΟΝΙΑ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ

(Μια Λογοτεχνική παρέμβαση του Θ. Αντωνόπουλου)

«Βιάζομαι! Δεν έχω καθόλου καιρό! Πες μου τι θες στα γρήγορα. Αλλά, θεέ μου, τι παλιομοδίτικα ρούχα είναι αυτά που φοράς σήμερα;» Μια τυχαία, καθημερινή στιχομυθία κάπου στην πόλη. Αθώα και ανώδυνη, όμως πολύ ενδεικτική για τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με το χρόνο, τόσο τον παρόντα όσο και τον περασμένο... ο πρώτος, δεν του φτάνει ποτέ για τίποτα και τον δεύτερο, τον ξορκίζει με βάση έναν ιδιό­μορφο ρατσισμό.... το ρατσισμό του χρόνου!

“ΕΙΙΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ!”. Πόσες φορές, αλήθεια, έχεις ακούσει ή δει τυπωμένη αυτή την απεγνω­σμένη προειδοποίηση του μοντέρνου ανθρώπου, κάθε φορά που διαισθάνεται ότι απειλείται η ορθολογική τάξη πραγμάτων που τάχα έχει φτιάξει γύρω του; Σήμερα, την εποχή του “politically correct” λόγου, είναι πραγματικά δύσκολο να βρίσκει κανείς αποδιοπομπαίους τράγους για τα κακά του κόσμου τούτου. Άρα, μετά απ’ τους μαύρους, τους γύφτους, τους Εβραίους, τους ομοφυλόφιλους, τώρα τα στραβά κι ανάποδα φορτώνονται σε άτομα για τα οποία κανείς δεν ενδιαφέρεται: τους ανθρώπους του παρελθόντος!

Πρόκειται για μια “ειδική” μορφή ρατσισμού; το ρατσισμό του χρόνου. Οι τιμημένοι σε όλες τις προηγούμενες κοινωνίες πρόγονοι, θεωρούνται ξεπερασμένοι. “Κανείς δεν τους “θυμάται”, και τίποτε δεν είχαν πέρα από το να μας διδάξουν τη γαλήνη, όπως οι Αργοναύτες του Σεφέρη. Γεγονός είναι, ότι το φαινόμενο αυτό παρατηρείται μόνο στις μοντέρνες Δυτικές κοινωνίες και σε κανέναν άλλο πολιτισμό ή χρονική περίοδο στην παγκόσμια ιστορία. Ο “ρατσισμός του χρόνου” είναι ένα φαινόμενο των καιρών και μπορεί να μας μάθει πολλά πράγματα, όχι τόσο για τους προγόνους μας όσο για μας τους ίδιους.

Τα Δεσμωτήρια του Ημερολογίου (του Πασκάλ Μπρυκνέρ)

Στο κείμενο που ακολουθεί, ο Πασκάλ Μπρυκνέρ αναφέρεται στη διαχείριση του χρόνου από τους ανθρώπους μέσα στα πλαίσια της σύγχρονης κοινωνικής ζωής και πώς στο τέλος η επιθυμία τήρησης των ωραρίων καταλήγει να γίνει φυλακή της όποιας δυνατότητας για αυθορμητισμό.

Τα Δεσμωτήρια του Ημερολογίου

Γιατί πηγαίνουμε στο σχολείο; Καταρχάς για να μάθουμε να καθόμαστε φρόνιμα και για να γίνουμε τακτι­κοί, έλεγε ο Καντ. Την καλή χρήση των ημερών και των ωρών, να τι εμφυσούμε πρωταρχικά στα μικρούλια ξανθά ή μελαχρινά κεφαλάκια. Αυτός ο - από τα παιδικά μας χρόνια - εγκλιματισμός στην κανονικότητα, δεν θα μας εγκαταλείψει ποτέ. Ήμαστε ταραξίες και ευμετάβολοι, θα γίνουμε πειθαρχημένοι και ενδελεχείς. Επιπλέον, αυτή η ωρική κατάτμηση μας καθησυχάζει, γιατί επιτρέπει να χειραγωγήσουμε τον χρόνο, να συστηματοποιή­σουμε τις ημέρες, να εμποδίσουμε τον διασκορπισμό τους. Προσφέρει αυτή την πολύ ειδική ευχαρίστηση της μεταστροφής του κενού σε πληρότητα.