Ο Μάνος Χατζιδάκις για την κατάκτηση της εξουσίας από την Αριστερά

Θα μπορούσε να το έχει γράψει αυτές τις μέρες! Δεν είναι το πρώτο κείμενο του Χατζιδάκι που δείχνει να έχει διαχρονική αξία. Αυτό σημαίνει είτε ότι τα σχόλιά του έφταναν μέχρι τη ρίζα της ελληνικής νοοτροπίας είτε ότι όσα χρόνια κι αν περάσουν οι Έλληνες δεν αλλάζουν. Είτε, φυσικά, και τα δυο.
Το συγκεκριμένο κείμενο γράφτηκε το 1988. Κι όμως, περιγράφει τη σημερινή πραγματικότητα.

Η Κρατική εξουσία αγαπάει τους εραστές της και καταδιώκει όσους την αντιπαθούν και την εχθρεύονται. Είναι μια εγωπαθής και ανεγκέφαλη Κυρία, που εννοεί να οικειοποιείται, με τους εκάστοτε επίσημους εραστές της, τις έννοιες Πατρίδα, Έθνος, Εκκλησία, Οικογένεια και όλα τα καταλήξαντα με αντιπαθή και ανυπόληπτα οχυρά των κρατούντων. Και είδαμε στα χρόνια αυτά την Αριστερά π.χ., από την ώρα που δήλωσε μελλοντικός εραστής της Κυρίας και μάλιστα με «δημοκρατικές διαδικασίες», να γίνεται νόμιμο μέλος της πολιτείας, να εκκλησιάζεται, να σκέφτεται «εθνικά», να συνυπάρχει και να... περιμένει. Πού καιρός για επανάσταση! Και γιατί άλλωστε; Να διορθωθεί τι και με ποιο τρόπο; Όλες οι επαναστάσεις καταλήγουν στην κατάκτηση της ανεγκέφαλης, όπως είπαμε, Κυρίας. Της Εξουσίας. Αυτή η κατάκτηση, ως γνωστόν, δημιουργεί Δίκαιον, μακράν των ονειρικών στόχων μιας επανάστασης. Οι άνθρωποι που προκύπτουν από μια επανάσταση, περιέχουν τα ίδια συστατικά με τους αποχωρήσαντες ή τους ηττηθέντες. Η καταπίεση ευνοεί την αντίσταση και την ψυχική υγεία. Η επιτυχία και η επικράτηση κάνει ν’ αναβιώνει η εγωπάθεια, ο απολυταρχισμός, ο συγκεντρωτισμός και η απανθρωπιά. Η αντίσταση ξαναγεννά. Η Εξουσία φθείρει, καταστρέφει τα ζωογόνα κύτταρα του ανθρώπου. Χρειάζεται ισχυρή παιδεία για ν’ ανθέξει κανείς στην έννοια της Εξουσίας και της επιτυχίας.

Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Μάνος Χατζιδάκις...

Σαν σήμερα πριν 89 χρόνια γεννήθηκε στην Ξάνθη ο Μάνος Χατζιδάκις. Θα μπορούσε να ζει ακόμα. Έφυγε σχετικά νωρίς. Ζουν όμως τα έργα του και θα ζουν για πάντα, όπως συμβαίνει με τα έργα όλων των μεγάλων δημιουργών.
Στο χρονικό διάστημα 1975-1982 αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και από το 1978 αρχίζουν να μεταδίδονται τα περίφημα σχόλιά του, τα οποία κυκλοφορούν σε βιβλίο από τις εκδόσεις Εξάντας.
Ένα από αυτά (της 20/5/1979) αναδημοσιεύω στη συνέχεια.
Αλλά πριν το διαβάσουμε, αντιγράφω από μια σύντομη αυτοβιογραφία του, που δημοσιεύεται στην επίσημη ιστοσελίδα τού μεγάλου (και) συνθέτη την τελευταία παράγραφο:
Π ε ρ ι φ ρ ο ν ώ αυτούς που δεν στοχεύουν στην αναθεώρηση και στην πνευματική νεότητα, τους εύκολα «επώνυμους» πολιτικούς και καλλιτέχνες, τους εφησυχασμένους συνομήλικους, την σκοτεινή και ύποπτη δημοσιογραφία καθώς και την κάθε λογής χυδαιότητα.

O εγωισμός των απελθόντων

Παράδοση είναι ο εγωισμός των απελθόντων και η ενοχή, ο συμβιβασμός των επιζώντων. Η πνευματική και η ψυχική δουλεία, που αναστέλλει και απονεκρώνει τελικά τις φυσιολογικές μας λειτουργίες. Η Παράδοση επιβάλλει την πλήρη υποταγή μας στους νεκρούς – κι έτσι μας καθιστά ακίνδυνους για αλλαγές, τομές, γι’ απελευθέρωση. Γι’ αυτό και η παράδοση βολεύει τους κρατούντες. Σ’ όλα τα κράτη τ’ ανελεύθερα, χορεύουν ξώφρενα τους εθνικούς χορούς των, που αποτελούν το βάθρο για περηφάνεια και γι’ ανελευθερία “εθνική”.

Πώς είναι δυνατό να χορεύεις ταγκό, και ν’ απαιτείς συγχρόνως να φύγει απ’ την κυβέρνηση ο στρατηγός Βιντέλλα. Αυτό είν’ αδύνατον. Γιατί ο Βιντέλλα είναι το ταγκό ο ίδιος. Με τα μαλλιά γιαλιστερά από μπριγιαντίνη, με την Παρθένο ανάγλυφη μες στη Μητρόπολη και με τα πόδια έτοιμα για τον χορό… Ένα δύο τρία τέσσερα κι ύστερα η φωνή του Κάρλος Γκαρντέλ. “Σιωπή μες στη νύχτα…”

Η αληθινή φυσιογνωμία της τέχνης (του Μ.Χατζιδάκι)

Σήμερα κλείνουν 20 χρόνια από τη μέρα που ο Μάνος Χατζιδάκις, ένας από τους κορυφαίους έλληνες υπηρέτες της τέχνης αλλά και της διανόησης πέρασε στην αθανασία. 
Κείμενά του έχουν φιλοξενηθεί και άλλη φορά σε αυτό το blog. Θα ήταν παράλειψή μου λοιπόν, αν δεν φιλοξενούσα κάτι δικό του και με την ευκαιρία αυτής της επετείου μνήμης. 
Από ένα (μεγάλης έκτασης) editorial του περιοδικού Τέταρτο, κατά την περίοδο που ο Χατζιδάκις ήταν εκδότης-διευθυντής του, διάλεξα ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα, στο οποίο ο μεγάλος καλλιτέχνης, προκειμένου να κατανοήσουμε την αληθινή φυσιογνωμία της τέχνης, διηγείται (εν είδει παραβολής, όπως έκαναν οι σοφοί από την αρχαιότητα) μια σύντομη ιστορία.

.... Είτε το θέμε είτε όχι, η τέχνη υπήρξε πάντοτε ένα αποτέλεσμα ευαίσθητων λεπτών διεργασιών μέσα στον χρόνο και όχι εντυπώσεων μιας οποιασδήποτε ιστορικής στιγμής, κι εκπροσωπεί την ευαισθησία μας κι όχι τις συνήθειές μας ή τις καθημερινές μας ανάγκες. Οι συνήθειές μας και οι ανάγκες μας αλλάζουν. Η ευαισθησία μας παραμένει και συνεχίζεται αναλλοίωτη μέσα στους καιρούς.

Κι αυτήν καλείται η Τέχνη να εκπροσωπήσει καταγράφοντάς την, σε πείσμα των γεγονότων και της παντοδυναμίας των λεγόμενων «ιστορικών στιγμών». Αυτή είναι η μόνη και η αληθινή όψη της Τέχνης σ’ όλους τους καιρούς.
Και αξίζει εδώ να σας αφηγηθώ μια σύντομη ινδική ιστορία που αποσαφηνίζει μοναδικά την αληθινή όψη αυτού που αποκαλούμε Τέχνη. Κάποτε, πολύ παλιά, ένας Ινδός και νεαρός πρίγκιπας ερωτεύτηκε μια πανέμορφη Ινδή και νεαρά πριγκίπισσα γειτονικού κρατιδίου. Εμπόδιο δεν υπήρξε κι έτσι ενυμφεύθη την πανέμορφη νεαρή Ινδή πριγκίπισσα ο πρίγκιψ. Οι χρονικογράφοι εκείνων των καιρών με περισσή επιμονή καταγράφουν την ευτυχία του ζεύγους και την επί εικοσιτετραώρου βάσεως άσκηση του ερωτικού των πάθους.

Το Τρίτο Πρόγραμμα (του Τάκη Θεοδωρόπουλου)

Στην εποχή των μνημονίων που ζούμε την τελευταία τριετία, βιώνουμε την καταβαράθρωση της οικονομίας της χώρας μας κι επικεντρωνόμαστε σε αυτήν. Παράλληλα όμως και άλλοι τομείς γνωρίζουν από απαξίωση μέχρι εξαφάνιση. Ένας από αυτούς, ο τομέας του πολιτισμού είναι αυτός που - δυστυχώς - τραβάει τα λιγότερα φώτα. Πριν λίγο καιρό είχα διαβάσει το βιβλίο του Τάκη Θεοδωρόπουλου "Το Τελευταίο Τέταρτο", στο οποίο ο συγγραφέας εξιστορούσε την "περιπέτεια" της συνεργασίας του με τον Μάνο Χατζιδάκι για την έκδοση του περιοδικού "Τέταρτον" (από το οποίο περιοδικό έχουμε αναδημοσιεύσει σε αυτό το blog δύο από τα editorials του συνθέτη, εδώ κι εδώ). Διαβάζοντάς το, μαζί με τη γλυκιά αίσθηση της ανάμνησης της εποχής που διάβαζα κάθε τεύχος του περιοδικού (τα περισσότερα τα έχω φυλάξει μάλιστα), ένιωθα να με πλημμυρίζουν οι ήχοι κι από μια άλλη περιπέτεια του Μάνου Χατζιδάκι, από τη διεύθυνση του Τρίτου Προγράμματος. Υπήρξε μια εποχή που άκουγα το συγκεκριμένο σταθμό περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, μια εποχή που αγάπησα την κλασσική μουσική και με βάση εκείνα τα "μαθήματα" έχω σχηματίσει την προσωπική μου κλασσική δισκοθήκη. Είναι όμως κρίμα - και το ομολογώ με ενοχή - που τα τελευταία χρόνια μόνο σπάνια και περιστασιακά στεκόμουν στη συχνότητα του Τρίτου. Θεωρώ όμως μεγάλο πλήγμα για την πολιτιστική ζωή της χώρας μας, να πάψει να υπάρχει αυτός ο σταθμός. Επειδή, με την ύπαρξή του, όλο και σε κάποιους - άσχετο σε πόσους - θα άνοιγε την πόρτα στο μαγικό κόσμο της κλασσικής μουσικής, όπως είχε συμβεί και σε μένα. Αυτές τις σκέψεις μου τις δημιούργησε η ανάγνωση, σήμερα, του άρθρου του Τάκη Θεοδωρόπουλου για το Τρίτο Πρόγραμμα. Το αναδημοσιεύω, επειδή θεωρώ ότι αφορά τους αναγνώστες αυτού του blog. Απλά, να θυμίσω, ότι προσπάθεια να κλείσει το Τρίτο Πρόγραμμα είχε ξαναγίνει. Το Τρίτο Πρόγραμμα (του Τάκη Θεοδωρόπουλου)

Το Τρίτο Πρόγραμμα της ελληνικής ραδιοφωνίας ήταν μια περιοχή πολιτισμού στην έρημη χώρα. Χωρίς πολιτική ειδησεογραφία, απαλλαγμένο από την υστερία των πολιτικών εκπομπών, σου θύμιζε ότι υπάρχει και μια ζωή, πιο πραγματική από το καταθλιπτικό κουτσομπολιό του δημόσιου βίου και την οικονομική παράνοια. Είναι αλήθεια ότι εδώ και πολλά χρόνια είχε μπει στο περιθώριο. Για τους περισσότερους υπήρχε καταναλώνοντας το κεφάλαιο που μάζεψε επί Χατζιδάκι, την ανάμνηση των καυστικών σχολίων του και τον προκλητικό συνδυασμό μετάδοσης κλασικής μουσικής με συνεντεύξεις του Ζαμπέτα ή του Φλωρινιώτη.

Ο Εξουσιαστής (του Μάνου Χατζιδάκι)

Διαβάζοντας το παρακάτω σχόλιο του Μάνου Χατζιδάκι, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Τέταρτον" τον Αύγουστο του 1985, θα νόμιζε κανείς ότι κατέβηκε στη γη αυτές τις μέρες, για να σχολιάσει για μια ακόμα φορά αυτά που συμβαίνουν στην ταλαίπωρη χώρα μας, πριν γυρίσει πίσω στην ησυχία του.
Και μας γεμίζει απογοήτευση, αφενός το γεγονός ότι τέτοια κριτικά πνεύματα δεν υπάρχουν σήμερα στην Ελλάδα, αφετέρου αντιλαμβανόμενοι ότι αυτή η χώρα δεν μπορεί να αλλάξει, όσο είναι υποχρεωμένη να ανέχεται να κυβερνιέται από πολιτικούς τού ήθους και του επιπέδου, που περιγράφει στο κείμενό του ο Μεγάλος (σε πολλούς τομείς) Μάνος Χατζιδάκις.

Σαν εισαγωγή μεταφέρω τις 2-3 πρώτες παραγράφους του άρθρου και μετά αναρτώ φωτοτυπημένη τη σελίδα από το περιοδικό, ώστε να χαρείτε τη γραφή του και σε πολυτονικό που ο ίδιος το προτιμούσε θεωρώντας ότι με αυτό μπορούσε να εκφραστεί καλύτερα. 

Ο ΕΞΟΥΣΙΑΣΤΗΣ

Ποιεί εξουσίαν. Ασκεί την εξουσίαν, εξουσιοδοτημένος από τη λαϊκή θέ­ληση. Και όσο ασκεί την εξουσία, εξουσιαστής, γίνεται αυτός η λαϊκή θέλη­ση, έτσι που μέσω των κομματικών εντύ­πων και των δημοσίων σχέσεων - έτσι ονομάζεται η πλύση εγκεφάλου - των – πολλών - η «λαϊκή θέληση» πείθεται πως η θέληση του εξουσιαστή είναι ταυτόσημη με τη δική τους.
Αλλά ο χρόνος κυλά, η λαϊκή θέληση αναπτύσσεται, αλλοιώνεται, παραλλάζει και ένα πρωί, συννεφιασμένο ή φωτεινό, γίνεται ηλίου φαεινότερο πως ο εξουσιαστής δεν την εκπροσωπεί πλέον. Η καλλιέργεια του μύθου της «Ταυτότητας» παύει να ισχύει και ο εξουσιαστής ή δικτατορεύει δίχως προσχήματα ή πέφτει στο ανάθεμα για να ανέλθει ο καινούριος εξουσιαστής της αντίπαλης παράταξης.
Μια εθνική ιστορία ελληνικής καταγω­γής που επαναλαμβάνεται με μαθηματική ακρίβεια όλα τα τελευταία χρόνια.

Πασχαλινές σκέψεις του Μάνου Χατζηδάκι

Όντας θαυμαστής της μουσικής του Μάνου Χατζηδάκι και επί πλέον έχοντας φυλάξει σχεδόν όλα τα τεύχη του περιοδικού "Τέταρτον", ειδικά αυτά που Εκδότης-Διευθυντής ήταν ο συνθέτης, δεν ήταν δυνατόν να μη διαβάσω το βιβλίο του Τάκη Θεοδωρόπουλου "Το Τελευταίο Τέταρτο", στο οποίο ο συγγραφέας εξιστορεί την "περιπέτεια" της συνεργασίας του με τον μεγάλο (και ιδιόρρυθμο, όπως όλοι οι μεγάλοι) Μάνο, κατά την έκδοση αρκετών τευχών αυτού του περιοδικού. Ένα βιβλίο που ρούφηξα με μια ανάσα.
Επόμενο ήταν να αναζητήσω και να ξεφυλλίσω κάποια από τα τεύχη του περιοδικού. Διάβασα με ιδιαίτερη έκπληξη το editorial (φαντάζομαι πόσο θα μισούσε μια τέτοια λέξη ο συνθέτης) του πρώτου τεύχους (Μάιος 1985). Κάθε γραμμή, κάθε λέξη μου έδινε την εντύπωση ότι ο Μάνος ζούσε κι είχε γράψει κείμενο για τον Μάιο του 2013 (κείμενο που θα ταίριαζε βέβαια και στο 2012, 2011 κ.ο.κ.). Κι αυτό το γεγονός μου απέδειξε για μια ακόμα φορά ότι τα μεγάλα πνεύματα ζουν αιώνια.
Θέλοντας να το μοιραστώ με όσο περισσότερους μπορώ, αναδημοσιεύω παρακάτω το συγκεκριμένο editorial (κατά σύμπτωση μεταπασχαλινό), σε μονοτονικό εκ μετατροπής (δικής μου, συγνώμη Μάνο) και στη συνέχεια φωτοκόπια της συγκεκριμένης σελίδας του περιοδικού σε πολυτονικό σύστημα, στο οποίο έγραφε όλα του τα κείμενα ο Χατζηδάκις.

 

Η ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΠΕΘΑΙΝΕΙ

Πάντα μ’ απασχολούσε το γνωστό εμβατήριο όσες φορές τ’ άκουγα. Έλεγα μέσα μου, τι άραγες εννοεί;

Αντιπαρέρχομαι την αντιπάθεια που μου προκαλούσαν οι άδοντες παρελαύνοντες στρατιώτες, αστυνομικοί και πυροσβέστες, μαθητές και μαθήτριες, ναύτες και αεροπόροι κι όλοι μαζί μετά φανατισμού και πείσματος. «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» - τί άραγε το άσμα να εννοεί; Βέβαια δεν μου διέφευγε η προκατασκευή και η επίπονη άσκηση πού απαιτούσεν ένας τόσος «φανατισμός» και τέτοιο «πείσμα» για να εκτοξευθεί εις τας εθνικάς εορτάς το περίφημον «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει». 'Ομως αυτό δεν έχει τόση σημασία. Γεγονός ήταν πως η Ελλάδα, είτε με πείσμα είτε χωρίς, δεν εννοούσε να πεθάνει. Και το διαλαλούσε μετά χάλκινων και ξυλίνων πνευστών, καθώς και μ’ έναν αρκετά μεγάλον αριθμό τυμπάνων.