Ο Κορνήλιος Καστοριάδης και η Αθηναϊκή Δημοκρατία

Μπορεί να αποτελέσει η Αθηναϊκή Δημοκρατία οδηγό για τον τρόπο που θα λειτουργεί η Δημοκρατία στη σημερινή εποχή; Είναι ένα θέμα που έχει απασχολήσει τον Κ.Καστοριάδη σε πολλές δημοσιεύσεις του και το συμπέρασμα που βγαίνει δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξο.
Στο κείμενο* που παραθέτω στη συνέχεια αναδεικνύονται κάποιοι από τους προβληματισμούς που προκύπτουν από τη σύγκριση του δημοφιλέστερου πολιτεύματος ανάμεσα στη σημερινή εποχή και σε εκείνην της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.

Η συχνότητα και ο τρόπος με τον οποίο αναφέρεται ο Καστοριάδης στην Αρχαία Ελλάδα και ειδικότερα στην Αθήνα δείχνουν ότι τα επιτεύγματα της στον τομέα πρωτίστως της πολιτικής και δευτερευόντως της φιλοσοφίας και της τραγωδίας τον γοητεύουν και τον εμπνέουν, θεωρεί ότι στην Αρχαία Ελλάδα, μολονότι δε δημιουργήθηκαν ποτέ ιδεώδεις θεσμοί, συντελέστηκε η αμφισβήτηση των ήδη υπαρχόντων θεσμών, η οποία σηματοδότησε τη ρήξη με την ετερονομία και ταυτόχρονα την κίνηση προς την κατεύθυνση της αυτονομίας. Επικαλούμενος μάλιστα το Θουκυδίδη, υπογραμμίζει την ταύτιση της πόλης με τους πολίτες της, για να σταθεί ακολούθως στην τριπλή ιδιότητα των πολιτών ως "αυτονόμων" (αφού ορίζουν οι ίδιοι τους νόμους τους), ως "αυτοδίκων" (αφού δικάζουν οι ίδιοι τις παραβάσεις που γίνονται) και ως "αυτοτελών" (αφού κυβερνούν οι ίδιοι τον εαυτό τους). Συμπεραίνει λοιπόν ότι στη δημοκρατία οι ίδιοι οι πολίτες δίνουν στον εαυτό τους το νόμο, δηλαδή διαμορφώνουν οι ίδιοι τους θεσμούς, με βάση τους οποίους ζουν, και συγκροτούν οι ίδιοι την κυβέρνηση, μέσω της οποίας καθορίζουν προς τα πού θα βαδίσουν. Επομένως, "εάν δεν είμαστε αυτόνομοι, αυτόδικοι και αυτοτελείς, δεν μπορούμε (...) να πούμε ότι ζούμε σε δημοκρατία".

Η "ορθολογικότητα" του καπιταλισμού (του Κορνήλιου Καστοριάδη)

Το κείμενο του Κορνήλιου Καστοριάδη, που αναδημοσιεύω στη συνέχεια, έχει γραφτεί αρκετά χρόνια πριν ξεσπάσει η κρίση που τα τελευταία χρόνια ταλαιπωρεί τόσο και τη χώρα μας. Όμως, είναι εντυπωσιακό πόσο επίκαιρο φαντάζει, αφού έχει επαληθευτεί από τα λάθη που έγιναν στην πράξη από αυτούς που κάνουν ασκήσεις επί χάρτου, αλλά αρνούνται να καταλάβουν πόσο απέχει η πραγματικότητα από τη θεωρία.

Ο μεγάλος διανοητής απαντάει σε ερωτήματα όπως, αν μπορεί να υπάρξει εξασφαλισμένη ισορροπία σε μια καπιταλιστικού τύπου οικονομία ή αν μπορεί να επιτευχθεί ορθολογικότητα στα συστατικά που συνθέτουν μια τέτοια οικονομία. Η ανάλυσή του, αν και όχι τόσο εκτεταμένη, είναι εν τούτοις εξαιρετικά διεξοδική και περιεκτική, ενώ θα βρούμε σε αυτή τις απαντήσεις για τις αστοχίες των μνημονίων που οδήγησαν στον εκτροχιασμό της ελληνικής οικονομίας.

Θα ήμουν αιθεροβάμμων αν πρότεινα σε όλους εκείνους - εντός και εκτός Ελλάδας - να διαβάσουν αυτό το κείμενο, που αποτελεί μάθημα στοιχειωδών οικονομικών. Και αυτό, επειδή δεν πιστεύω ότι στόχος τους είναι η διάσωση της χώρας μας, αλλά η επιθυμία τους να απομυζήσουν κάθε ελληνικό περιουσιακό στοιχείο που θα αποφέρει κέρδος σε όλους αυτούς που διαθέτουν τους οικονομικούς πόρους και κάθε τους ενέργεια αποβλέπει στην αύξησή τους. Αυτό εξηγεί και γιατί όλες οι αποφάσεις που λαμβάνονται και ψηφίζονται από την (Α)βουλή πόρω απέχουν από μια σωστή οικονομική πολιτική που θα οδηγούσε τη χώρα σε ανάπτυξη.

Αλλά όλα αυτά εξηγούνται στις παραγράφους που ακολουθούν...

 

Η ενεργός πραγματικότητα της καπιταλιστικής οικονομίας

Επί πάρα πολύ χρόνο, η νέα «οικονομική επιστήμη» απασχολήθηκε μόνο με παράγοντες που καθορίζουν τις τιμές των επί μέρους εμπορευμάτων, υπό συνθήκες στατικής «ισορροπίας». Οι οικονομολόγοι πίστευαν, ή έκαναν πως πίστευαν, ότι οι ίδιοι παράγοντες που προσδιορίζουν την τιμή ενός «ιδανικού» εμπορεύματος, υπό «ιδανικές» συνθήκες (τέλειος ανταγωνισμός κ.λπ.) προσδιόριζαν περίπου όλες τις τιμές (συμπεριλαμβανομένης της «τιμής της εργασίας» και της «τιμής του κεφαλαίου»), που με τη σειρά τους προσδιόριζαν κάθε τι το σημαντικό στην οικονομία: την συνολική ισορροπία της, την διανομή του εθνικού εισοδήματος, την κατανομή των παραγομένων πόρων στις διάφορες κατηγορίες χρηστών και χρήσης, και - ζήτημα που παρέμενε σε μια νεφελώδη αοριστία - την μακρο­πρόθεσμη εξέλιξη. Όλο αυτό όφειλε, με μικρές διορθώ­σεις, να προκύψει από τις καμπύλες κόστους και των οριακών χρησιμοτήτων, για τις οποίες θα μπορούσε να αποδειχθεί, σχεδόν με το αζημίωτο, ότι διασταυρώνο­νταν πάντοτε σε άριστα σημεία «ισορροπίας». Το γε­γονός ότι το θεμελιώδες χαρακτηριστικό του καπιταλι­σμού είναι η ορμητική και βίαιη αναστάτωση της οικο­νομίας και της κοινωνίας, πράγμα που σημαίνει αδιάκο­πη αναπαραγωγή ασυνεχειών, δεν φαίνεται να τους δη­μιουργούσε αϋπνίες.

Η ορθολογικότητα του καπιταλισμού (του Κορνήλιου Καστοριάδη)

Στο προηγούμενο σημείωμα κατέγραψα μερικές αρχικές σκέψεις σχετικά με τη δυνατότητα ή όχι της επιβίωσης του καπιταλιστικού συστήματος, μετά από τα απανωτά χτυπήματα που δέχτηκε από τις πρόσφατες αποτυχίες του νεοφιλελευθερισμού.
Στο σημερινό σημείωμα θα προστρέξω στη βοήθεια του Κορνήλιου Καστοριάδη, αναδημοσιεύοντας ένα απόσπασμα από το βιβλίο του με τίτλο "H Ορθολογικότητα του Καπιταλισμού"*.


 Κοινωνικοϊστορική ιδιαιτερότητα και σχετικότητα της καπιταλιστικής θέσμισης 

 Η καθολική εποπτεία της ιστορίας μάς επιβάλλει τη διαπίστωση ότι, απ’ όλες τις μορφές του κοινωνικοϊστορικού βίου, το κυριότερο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού είναι προφανώς το γεγονός ότι η οικονομία -η παραγωγή και η κατανάλωση, αλλά επίσης, και πολύ περισσότερο, τα οικονομικά «κριτήρια»- τοποθετούνται σε θέση κεντρική και ανάγονται σε ύψιστη αξία της κοινωνικής ζωής. Απόρροια τούτου είναι η ιδιαίτερη συγκρότηση του κοινωνικού «προϊόντος» στον καπιταλισμό. Συνοπτικά, όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες και όλες τους οι συνέπειες καταλήγουν να θεωρούνται κατά το μάλλον ή ήττον ως ουσιωδώς χαρακτηριζόμενες και αξιολογούμενες από την οικονομική τους διάσταση. Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε ότι αυτή η αξιολόγηση γίνεται αποκλειστικά με όρους χρηματικούς.

Ο κριτικός ρόλος των διανοούμενων κατά τον Κορνήλιο Καστοριάδη

Η συζήτηση για την εκκωφαντική απουσία του κριτικού λόγου των ελλήνων διανοούμενων σχετικά με τις δυσκολίες που βιώνει ο ελληνικός λαός κατά τη διάρκεια των μνημονιακών αυτών χρόνων δεν έχει σταματήσει.
Μπορεί όμως και -κατ'εξαίρεση- κάποιος, που θεωρείς αξιόλογο πνευματικό άτομο, όχι απλά να πάρει θέση σε κάποιο πολιτικό θέμα, αλλά να στρατευτεί κάτω από τη σημαία κόμματος, που θεωρείς ότι διαδραματίζει ύποπτο ρόλο στα πολιτικά πράγματα, γεγονός που σε γεμίζει απογοήτευση. Πρόκειται όμως για προσωπική άποψη που ίσως να είναι και άκρως μειοψηφική... μπορεί όμως και όχι!
Πάντως, η συζήτηση για το ρόλο που πρέπει -ή δεν πρέπει- να διαδραματίζουν διανοούμενοι και φιλόσοφοι απέναντι στην πολιτική που ασκείται κάθε φορά, δεν είναι καινούριο φαινόμενο. Όπως φαίνεται στο κείμενο που αναδημοσιεύω στη συνέχεια από το βιβλίο του Κορνήλιου Καστοριάδη "Η Άνοδος της Ασημαντότητας" ο προβληματισμός για τη στάση που οφείλουν να κρατούν οι πνευματικοί άνθρωποι απασχολούσε ανέκαθεν τους πολίτες. 

...Πρέπει ν’ απαλλαγούμε τόσο από την υπερτίμηση όσο και από την υποτίμηση του ρόλου του διανοου­μένου. Υπήρξαν στην Ιστορία στοχαστές και συγγραφείς που άσκησαν τεράστια επίδραση -όχι πάντα ευεργετική, άλλωστε. Το εντυπωσιακότερο παράδειγμα είναι ασφαλώς ο Πλάτων, αφού ακόμα και σήμερα όλος ο κόσμος, έστω και αν δεν το ξέ­ρει, σκέφτεται με πλατωνικούς όρους. Αλλά ούτως ή άλλως, από τη στιγμή που κάποιος αποφασίζει να εκφραστεί σχετικά με την κοινωνία, την ιστορία, τον κόσμο, εισέρχεται στο πεδίο των κοινωνικο-ιστορικών δυνάμεων και παίζει ένα ρόλο, που μπορεί να είναι από απειροελάχιστος έως σημαντικός. Το να λέ­με πως αυτός ο ρόλος είναι ρόλος «εξουσίας» συνιστά κατά τη γνώμη μου γλωσσική κατάχρηση. Ο συγγραφέας, ο στοχαστής, με τα ιδιαίτερα μέσα που του δίνουν η καλλιέργεια, οι ικανότητές του, ασκεί επίδραση στην κοινωνία. Αυτό όμως αποτελεί απλώς μέρος του ρόλου του ως πολίτη: λέει αυτό που πιστεύει και παίρνει το λόγο με δική του ευθύνη. Αυτή την ευθύνη κανείς δεν μπορεί να την αποποιηθεί, ακόμη και όποιος δεν μιλά και ως εκ τούτου αφήνει τους άλλους να μιλούν και τον κοινωνικό χώρο να καταλαμβάνεται από τερατώδεις, ίσως, ιδέες...

Παιδεία και Δημοκρατία (του Κορνήλιου Καστοριάδη)

Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από διάλεξη που δόθηκε στις 24 Φεβρουάριου 1993 στην Αλεξανδρούπολη κατά τη διάρκεια τελετής, στην οποία ο Κ. Καστοριάδης αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.
Λόγω της έκτασης της εν λόγω διάλεξης, έχω επιλέξει μόνο τα εισαγωγικά του σχόλια, στα οποία εξηγεί πώς εννοεί τους όρους "παιδεία" και "δημοκρατία", τους θεμέλιους λίθους, δηλαδή, μιας ευνομούμενης πολιτείας.

Κ.Καστοριάδης: Θέλω να σας μιλήσω για ένα θέμα που πρέπει να μας απασχολεί όλους μας και πνευματικά και πολιτικά. Το θέμα της παιδείας μέσα σε μια δημοκρατική κοινωνία. Πρώτα πρώτα μια επεξήγηση για τον όρο παιδεία. Εάν μιλούσα ξένη γλώσσα, θα έλεγα κουλτούρα αλλά αυτός o όρος και ξενικός είναι και κάπως κακόηχος στα ελληνικά και λίγο κακόφημος τα τελευταία χρόνια. Θα εξηγηθώ πιο κάτω για  το τι εννοώ με τη λέξη παιδεία και θάθελα να σας υπενθυμίσω ότι κατ’ αρχήν τίποτε δεν θα έπρεπε να είναι πιο αυτονόητο από το θέμα αυτής της συζήτησής μας.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γράφει για την αρχαία και την νεότερη αντίληψη περί δημοκρατίας

Την εποχή αυτή, που η Δημοκρατία μας έχει δεχτεί απανωτά κτυπήματα από τους κυβερνώντες, που εκτελούν τυφλά τις εντολές των δανειστών, οι οποίοι ουδόλως καίγονται για τέτοια θέματα (λογικό, αν σκεφτούμε ότι η αμερικανική "δημοκρατία" χρονολογείται από το τέλος του 18ου αι., ενώ οι γερμανοί - διαιρεμένοι σε πολλά κρατίδια- μέχρι πριν πολύ λίγους αιώνες σκεπάζονταν με προβιές), είναι χρήσιμο να διαβάσουμε τις απόψεις ενός από τους ελάχιστους σύγχρονους Έλληνες φιλοσόφους, του Κορνήλιου Καστοριάδη (1922-1997), για την Δημοκρατία στην  αρχαία Ελλάδα σε σύγκριση με τη σύγχρονη πραγματικότητα.

.... Tο εν­διαφέρον μου για την αρχαία ελληνική δημοκρατία, και, γενικότερα για την αρχαία ελληνική δημιουργία -ενδιαφέρον πάρα πολύ παλιό- ανα­ζωπυρώθηκε κατά την εξέλιξη της σκέψης μου και, ιδιαίτερα, μετά την κριτική στην οποία υπέβαλα την πα­ραδοσιακή επαναστατική ιδεολογία, και πιο συγκεκριμένα το μαρξισμό. Η αναζωπύρωση αυτή είναι συνέπεια της αναγνώρισης ορισμένων βασικών στοιχείων που δημιουργήθηκαν για πρώτη φορά στην αρχαία Ελλάδα. Τα στοιχεία αυτά χάθηκαν στη συνέχεια μέσα στην Ιστορία με την παρακμή της αρχαίας ελληνικής πόλης με την άνοδο και την κυριαρχία της Ρώμης και με την εμφάνιση και εγκαθίδρυση του Χριστιανισμού ξαναδημιουργήθηκαν στη Δυτική Ευρώπη κατά το τέλος του Μεσαίωνα, όταν ξαναδημιουργήθηκαν, όπως στην αρχαία Ελλάδα, πόλεις, δηλαδή κοινότητες, οι οποίες ξαναπροσπάθησαν -μέσα σε συνθήκες τελείως διαφορετικές από τις αρχαίες ελληνικές- να αυτοκυβερνηθούν κατά το δυνατόν πα­λεύοντας εναντίον της φεουδαρχίας, εναντίον της Εκκλησίας, εναντίον της απόλυτης μοναρχίας, συνάπτοντας εναλλάξ συμμαχίες με τη μια ή την άλλη απ' αυτές τις δυνάμεις, για να μπορέσουν να επιβιώσουν σαν αυτοκυβερνούμενες ως ένα βαθμό, πολιτικές κοινότητες.

Από την άποψη αυτή, το χαρα­κτηριστικό της ευρωπαϊκής Ανα­γέννησης -στις αρχές της- είναι η αναδημιουργία μιας πραγματικής πολιτικής κοινότητας, πολιτικής όχι με την τρέχουσα έννοια, συνώνυμη της ψηφοθηρίας, των παρασκηνιακών ελιγμών και των μεγαλόστομων προεκλογικών υποσχέσεων, αλλά με τη μεγάλη και σημαντική έννοια που αφορά την αυτοθέσμιση και την πράξη μιας ανθρώπινης κοινότητας, της οποίας τα μέλη θέλουν πράγματι να επωμισθούν τη ρύθμιση των κοινωνικών τους σχέσεων, θέλουν κατά κάποιον τρόπο να είναι αυτόνομοι.