Η μαιευτική του Σωκράτη, ως εργαλείο για την εύρεση της Αλήθειας

Oι διάλογοι, με πρωταγωνιστή τον Σωκράτη, είναι ο βασικός τρόπος παρουσίασης των θεμάτων του Πλάτωνα.

Σ’ αυτούς τους διαλόγους ο φιλόσοφος ακολουθεί κατά περίπτωση δυο δρόμους. Ο ένας έχει σκοπό την φιλοσοφική εξέταση των πραγμάτων, ενώ ο άλλος μοιάζει με επιστημονική αναζήτηση της αλήθειας.
Το πρότυπο του σοφιστικού διαλόγου είναι ο πολιτικός λόγος, αλλά και η ποιητική γλώσσα ή τα λόγια του γητευτή: Δεν έχει σημασία αν αυτό που λέω είναι η αλήθεια. Αυτό που μετράει είναι να μαγέψω το ακροατήριό μου. Αυτό που προσπαθώ να πετύχω είναι η συγκατάθεση, όχι να πω την αλήθεια.
Οι διάλογοι του Πλάτωνα ανάγουν σε κεντρικό ζήτημα την αντίθεση αυτών των δύο ειδών λόγου, αφενός του φιλοσόφου που αναζητεί την αλήθεια και δηλώνει ότι μπορεί να την υποστηρίξει και αφετέρου των σοφιστών που δεν πιστεύουν σε μια οικουμενική αλήθεια αλλά που καλλιεργούν την τέχνη της ρητορικής, την προφορική τέχνη, τη μοναδική ικανή, στα μάτια τους, να γοητεύσει και να επιτύχει τη συναίνεση.
Ο Πλάτωνας και ο Σωκράτης χτίζουν τη θεωρία τους για την αλήθεια αντιπαραθέτοντας μια τεκμηριωμένη απάντηση στον ριζοσπαστικό σχετικισμό των σοφιστών και διαψεύδοντας μια από τις πιο γνωστές σοφιστείες, όπως είναι εκείνη του Κρητικού που λέει «Όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες», φράση που αναιρεί τον εαυτό της: Αν όποιος την προφέρει λέει αλήθεια, τότε αυτό που ισχυρίζεται είναι ψέμα, ενώ, αν ψεύδεται, ο ισχυρισμός του είναι ψευδής. Άλλη σοφιστεία που παίρνει τη μορφή συλλογισμού: «Ό,τι είναι σπάνιο είναι ακριβό, αλλά ένα φτηνό άλογο είναι σπάνιο, άρα ένα φτηνό άλογο είναι ακριβό».

Η ανακάλυψη της αλήθειας στους διαλόγους του Πλάτωνα

Στο θέμα της αθανασίας της ψυχής κατά τον Πλάτωνα, είχα αναφερθεί στο παρελθόν και σε άλλο σημείωμα, παραθέτοντας μάλιστα αποσπάσματα από τους διαλόγους Μένων και Φαίδρος, (εδώ)

Στο ίδιο θέμα αναφέρεται ο Γάλλος παιδαγωγός και καθηγητής της Φιλοσοφίας Luc Ferry στο παρακάτω κείμενο, που υπάρχει στο βιβλίο του «Η Ωραιότερη Ιστορία Της Φιλοσοφίας»*, προσεγγίζοντας και αναλύοντας το θέμα της γνώσης και της εύρεσης της αλήθειας με τον δικό του τρόπο.

Γνωρίζω σημαίνει αναγνωρίζω

Ο Πλάτωνας παρουσιάζει μια θεωρία βασισμένη σ’ αυτό που αποκαλεί «ανάμνηση», δηλαδή την ανάμνηση των ιδεών με τις οποίες η ψυχή μας βρισκόταν σε επαφή προτού ενσαρκωθεί στο σώμα μας με τη γέννησή μας. Πριν από τη γέννησή τους, οι άνθρωποι κατοικούσαν σ’ αυτό τον «κόσμο των Ιδεών», ένα είδος παραδείσου όπου ήταν συγκεντρωμένες οι ψυχές και, γενικότερα, οι Ιδέες, που δίνουν τη μορφή και τις ιδιότητές τους σε όλα τα όντα και σε όλα τα πράγματα, των οποίων είναι η ίδια η αλήθεια. Χωρίς σώμα και αισθητήρια όργανα που πολύ συχνά παραπλανούν, η ψυχή, σ’ αυτόν τον καθαρά νοερό κόσμο, μπορούσε να ατενίζει τις καθαρές Ιδέες, για παράδειγμα εκείνες των μαθηματικών, χωρίς να περνά από το παραμορφωτικό βλέμμα των ματιών του σώματος, καταφεύγοντας μόνο στη δύναμη της νόησης: Η ψυχή έβλεπε τότε άμεσα την αλήθεια και ήταν σε πλήρη συμφωνία μαζί της.

Μέσα από αυτό το πρίσμα, η γέννηση συνιστά αναπόφευκτα μια πτώση με τη σχεδόν βιβλική έννοια του όρου: κατάπτωση, παρακμή, καταστροφή. Ρίχνει την ψυχή στη φυλακή του σώματος, όπου βρίσκεται εκτεθειμένη σε όλα τα πιθανά λάθη, εφόσον οι αισθήσεις είναι απατηλές. Γιατί απατηλές; Ας αναφέρουμε αμέσως την επιχειρηματολογία της οποίας την ουσία ο Καρτέσιος θα επαναλάβει στο περίφημο χωρίο του δεύτερου από τους Μεταφυσικούς στοχασμούς, που ασχολείται με το παράδειγμα του κεριού. Το κερί εμφανίζεται σε στερεά και άοσμη μορφή όταν είναι κρύο, ενώ ρευστοποιείται και γίνεται αρωματικό όταν το πλησιάζουμε στη φωτιά. Αν περιοριστούμε στις αισθητηριακές μας εντυπώσεις, θα συμπεράνουμε ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές πραγματικότητες. Μόνο η νόηση, που αναλύει με κριτικό τρόπο τις πληροφορίες των αισθήσεων, επιτρέπει να ανακαλύψουμε την αλήθεια, δηλαδή ότι βρισκόμαστε μπροστά σε δύο καταστάσεις του ίδιου υλικού. Το ίδιο ισχύει για τις τρεις καταστάσεις του νερού αναλόγως με τη θερμοκρασία στην οποία βρίσκεται (στερεό, υγρό, αέριο) και για πολλές άλλες καταστάσεις όπου οι αισθήσεις μας αποκαλύπτουν την ανεπάρκειά τους.