Συζήτηση για τα γηρατειά (από την Πολιτεία του Πλάτωνα)

    Σε κάποιο σημείο στην Πολιτεία, ο Πλάτωνας παραθέτει μια συζήτηση ανάμεσα στον Σωκράτη και στον Κέφαλο, πατέρα του Πολέμαρχου, στο σπίτι του οποίου βρίσκονται, με θέμα τα γηρατειά. Είναι από εκείνα τα σημεία που αξίζουν προσοχής, αλλά συνήθως παραμελούνται σε πολλούς από τους διαλόγους του Πλάτωνα, εφόσον δεν είναι το βασικό θέμα τους.
    Για να γίνει πιο προσιτό αυτό το απόσπασμα, προσπάθησα να κάνω μια μετάφραση με φρασεολογία όσο πιο κοντινή μπορούσα σε εκφράσεις που χρησιμοποιούμε σήμερα, με σεβασμό πάντα στο πρωτότυπο.

 - Και να δεις, είπα εγώ, Κέφαλε, αισθάνομαι μεγάλη χαρά να συνδιαλέγομαι με τους πολύ ηλικιωμένους, διότι μου φαίνεται ότι χρειάζεται να ζητάω από αυτούς διάφορες πληρο­φορίες, αφού έχουν ήδη διατρέξει ένα δρόμο, τον όποιον ίσως γίνει ανάγκη να βαδίσουμε και μείς, ο οποίος τί να είναι τάχα, τραχύς και δύσκολος, ή εύκολος και ευκολοδιάβατος. Κι έτσι τώρα θα μου έκανες μεγάλη ευχαρίστηση να μου μάθεις, αφού άλλωστε βρίσκεσαι σ’αυτό το σημείο της ηλικίας, το οποίον οι ποιητές ονομάζουν κατώφλι του γήρατος, αν είναι δύσκολο αυτό το στάδιο της ζωής—ή πώς θα το έλεγες εσύ;

- Εγώ θα σου πω την πάσαν αλήθεια, Σωκράτη, δηλαδή πώς μου φαίνεται αυτό που ρωτάς. Επειδή πολλές φορές τυχαίνει και μαζευόμαστε μερικοί που έχουμε την ίδια ηλικία, εφαρμόζοντας την παλαιά παροιμία (όμοιος τον όμοιον). Οι περισσότεροι λοιπόν από μας δεν κάνουν τίποτε άλλο, παρά να θρηνολογούν, καθώς θυμούνται και ποθούν τις ηδονές της νιότης τους, και τις σχετικές με τον έρωτα και τα συμπόσια, τα γλέντια και τα άλλα τα σχετικά και αγανακτούν, λες και έχουν στερηθεί μεγάλα και σπουδαία πράγματα και σαν να ήταν τότε αληθινά ευτυχισμένη η ζωή τους, ενώ τώρα ούτε ζωή δεν αξίζει να την ονομάζει κανείς. Μερικοί δε οδύρονται και για τους προπηλακισμούς που υφίσταται το γήρας εκ μέρους των οικείων τους, και εκτός απ’ όλα αυτά ψάλλουν τον εξάψαλμο στο γήρας, θεωρώντας το υπαίτιο για όλα αυτά τα άσχημα.

Η μαιευτική του Σωκράτη, ως εργαλείο για την εύρεση της Αλήθειας

Oι διάλογοι, με πρωταγωνιστή τον Σωκράτη, είναι ο βασικός τρόπος παρουσίασης των θεμάτων του Πλάτωνα.

Σ’ αυτούς τους διαλόγους ο φιλόσοφος ακολουθεί κατά περίπτωση δυο δρόμους. Ο ένας έχει σκοπό την φιλοσοφική εξέταση των πραγμάτων, ενώ ο άλλος μοιάζει με επιστημονική αναζήτηση της αλήθειας.
Το πρότυπο του σοφιστικού διαλόγου είναι ο πολιτικός λόγος, αλλά και η ποιητική γλώσσα ή τα λόγια του γητευτή: Δεν έχει σημασία αν αυτό που λέω είναι η αλήθεια. Αυτό που μετράει είναι να μαγέψω το ακροατήριό μου. Αυτό που προσπαθώ να πετύχω είναι η συγκατάθεση, όχι να πω την αλήθεια.
Οι διάλογοι του Πλάτωνα ανάγουν σε κεντρικό ζήτημα την αντίθεση αυτών των δύο ειδών λόγου, αφενός του φιλοσόφου που αναζητεί την αλήθεια και δηλώνει ότι μπορεί να την υποστηρίξει και αφετέρου των σοφιστών που δεν πιστεύουν σε μια οικουμενική αλήθεια αλλά που καλλιεργούν την τέχνη της ρητορικής, την προφορική τέχνη, τη μοναδική ικανή, στα μάτια τους, να γοητεύσει και να επιτύχει τη συναίνεση.
Ο Πλάτωνας και ο Σωκράτης χτίζουν τη θεωρία τους για την αλήθεια αντιπαραθέτοντας μια τεκμηριωμένη απάντηση στον ριζοσπαστικό σχετικισμό των σοφιστών και διαψεύδοντας μια από τις πιο γνωστές σοφιστείες, όπως είναι εκείνη του Κρητικού που λέει «Όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες», φράση που αναιρεί τον εαυτό της: Αν όποιος την προφέρει λέει αλήθεια, τότε αυτό που ισχυρίζεται είναι ψέμα, ενώ, αν ψεύδεται, ο ισχυρισμός του είναι ψευδής. Άλλη σοφιστεία που παίρνει τη μορφή συλλογισμού: «Ό,τι είναι σπάνιο είναι ακριβό, αλλά ένα φτηνό άλογο είναι σπάνιο, άρα ένα φτηνό άλογο είναι ακριβό».

Η μάθηση ως ανάμνηση από προηγούμενες ζωές, κατά τον Πλάτωνα

Είναι γνωστό ότι ανάμεσα στα ταξίδια του  Πλάτωνα σημαντική θέση κατέχει εκείνο στη νότια Ιταλία, όταν του δόθηκε η ευκαιρία να συναντήσει μαθητές της σχολής του Πυθαγόρα, η οποία είχε συνεχίσει να λειτουργεί και μετά το θάνατο του μεγάλου φιλοσόφου. Είναι φυσικό επακόλουθο λοιπόν, να περιλάβει ο Πλάτωνας στους διαλόγους του πολλά σημεία από τη διδασκαλία του Πυθαγόρα, ο οποίος με τη σειρά του είχε λάβει πολλά από την αντίστοιχη του Ορφισμού. 
Ο Τίμαιος είναι ο διάλογος που περιέχει σε μεγαλύτερο βαθμό τμήματα του Πυθαγορισμού, αλλά και σε άλλους διαλόγους μπορεί κανείς να βρει παρόμοια ψήγματα. Ένας από αυτούς είναι και ο Μένων, ο οποίος ασχολείται βασικά με το θέμα της αρετής και με το αν αυτή είναι επίκτητη ή προϋπάρχει στο κάθε άτομο. 
Παίρνοντας αφορμή από αυτό το ερώτημα, ο Πλάτων βάζει το Σωκράτη – με την παραδοχή ότι υπάρχει μετεμψύχωση και επομένως η ψυχή είναι αθάνατη – να υποστηρίζει ότι κάθε γνώση προϋπάρχει στον άνθρωπο ως ανάμνηση από προηγούμενες ζωές και δεν απομένει παρά να αναδυθεί στην επιφάνεια με κάποιο τρόπο και επομένως αυτό είναι που χαρακτηρίζουμε ως μάθηση.
Στη συνέχεια παραθέτω το σχετικό τμήμα από τον διάλογο αυτόν, κάτι που ίσως να προκαλέσει και σε αρκετούς από εσάς κάποιες σκέψεις.

Οι αρχαίοι φιλόσοφοι διδάσκουν τους σύγχρονους Έλληνες

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διδασκαλία των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων έχει διαχρονική αξία. Ενστερνιζόμενοι τις διδαχές τους και προσαρμόζοντάς τες στα σημερινά δεδομένα, μόνο ωφελημένοι θα μπορούσαμε να βγούμε.
Για τα παραπάνω πήρα αφορμή από ένα βιβλίο που έπεσε στα χέρια μου με τίτλο "Έξι Έλληνες φιλόσοφοι μιλούν για την σύγχρονη Ελλάδα", στο οποίο η συγγραφέας του Βιργινία Φατσή χρησιμοποιεί το απόσταγμα της διδασκαλίας του Επίκουρου, του Αναξαγόρα, του Ερατοσθένη, του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα και του Σωκράτη με σκοπό να αποδείξει ότι οι απόψεις τους μπορούν να μας βοηθήσουν σε περιόδους κρίσης - σαν αυτή που ζούμε - και να μας χρησιμεύσουν ως πνευματικό εφαλτήριο, με το οποίο θα καταφέρουμε να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες των δυσάρεστων καταστάσεων που βιώνουμε. 
Ενδεικτικά, παραθέτω στη συνέχεια την εισαγωγή από αυτό το βιβλίο κι ελπίζω να προτρέψει αρκετούς να προσφύγουν στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και να ωφεληθούν από τις αιώνιες αξίες της. 

«Έξι Έλληνες φιλόσοφοι μιλούν για την σύγχρονη Ελλάδα»

Οι Έλληνες σήμερα όχι μόνο δεν παράγουν πολιτισμό, αλλά αντίθετα με τις πράξεις και τις αποφάσεις τους καταστρέφουν καθημερινά τον πολιτισμό τους.
Αυτή η κακοδαιμονία άρχισε από πολύ παλιά, τότε που οι Αθηναίοι έστειλαν τον Σωκράτη στον θάνατο, αν και γνώριζαν πολύ καλά ότι η δημοκρατία τους ποτέ δεν θα μπορούσε να συνέλθει από το πλήγμα αυτής της πράξης.
Σήμερα, οι πράξεις που τραυματίζουν την δημοκρατία μας δεν έχουν τέλος. Καθημερινά παρακολουθούμε τα ασύστολα ψέματα, τις χωρίς προσχήματα μεθοδεύσεις, τις βάναυσες παραβιάσεις της ηθικής μας, μαζί με την αμηχανία των θεσμικών φορέων και των συλλογικών σχημάτων που δεν γνωρίζουν πώς να αντιδράσουν σε αυτήν τη καταστροφή.
Όπου όμως δεν λειτουργούν οι θεσμοί, απομένει ως φορέας ηθικής και ελπίδας ο άνθρωπος. Ο ίδιος άνθρωπος που υποτάχθηκε στις νομοτέλειες των συλλογικών κινημάτων και θυσίασε τα ατομικά του συμφέροντα για το κοινό καλό.
Αυτός ο άνθρωπος, όλοι εμείς, είμαστε ο φορέας της αλλαγής. Μιας αλλαγής που θα ξαναφέρει στην Ελλάδα την αλληλεγγύη, την ομοθυμία και την συνεργασία μέσα από έργα κοινής ωφέλειας.

Όταν γύρω μας δεν υπάρχει ορατή διέξοδος, σηκώνουμε τα μάτια ψηλά και είμαστε έτοιμοι να ακούσουμε όποιο μήνυμα υπάρχει για εμάς από τον ουρανό.
Τύχη αγαθή θέλησε να υπάρχουν ακόμα οι Έλληνες που δημιούργησαν την Ελλάδα και να είναι έτοιμοι να προτείνουν λύσεις στα φλέγοντα ζητήματα της εποχής.
Μόνο που αυτές οι λύσεις δεν απευθύνονται σε συλλογικά σχήματα αλλά σε κάθε άνθρωπο που είναι έτοιμος να τις ακούσει. Έτσι στις εποχές της κρίσης των θεσμών, αναδεικνύονται και καλλιεργούνται νέες ποιότητες του ανθρώπου.