Ο χρόνος στην αριστοτελική φυσική

Στο τέταρτο Βιβλίο των Φυσικών, η έννοια της ψυχής παρεμβάλλεται μόνον όταν η συζήτηση στρέφεται προσωρινά από το αντικείμενο στο υποκείμενο της μέτρησης. Θα διέπραττε πάντως σοβαρό ερμηνευτικό σφάλμα όποιος υποστήριζε ότι το πρωτεύον και ουσιαστικό πρόβλημα που καλείται να επιλύσει ο αριστοτελικός στοχασμός είναι το πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στον χρόνο και στην ψυχή. Για τον Αριστοτέλη, το πρόβλημα αυτό έχει «δοξογραφική» μάλλον παρά «επιστημονική» αξία. Το ερώτημα που κυρίως τον απασχολεί είναι εντελώς άλλης φύσης: αφορά τον αυστηρό προσδιορισμό του είδους εκείνου της κίνησης, του οποίου ο χρόνος μετριέται με άμεσο τρόπο. Στο ερώτημα αυτό, ο Αριστοτέλης απαντά εφαρμόζοντας μια καθοριστικής σημασίας σχέση ανάμεσα στον χρόνο και στην ομαλή κυκλική μετατόπιση, γεγονός που του επιτρέπει να αναφέρει απευθείας τον χρόνο στην αιώνια και αδιατάρακτη περιφορά της ουράνιας σφαίρας: 

«Θα μπορούσε, εξάλλου, κάποιος να απορεί και σχετικά για το ποιας κινήσεως ο χρόνος είναι αριθμός. Ή μήπως είναι οποιασδήποτε; Διότι, είναι αλήθεια ότι μέσα στον χρόνο και γίνονται πράγματα και φθείρονται και αυξάνονται και αλλοιώνονται και μετατοπίζονται... Επειδή τώρα υπάρχει μετατόπιση και ένα είδος της είναι η κυκλική μετατόπιση, και επειδή κάθε πράγμα επιδεκτικό αριθμήσεως αριθμείται με μονάδα μέτρησης από το ίδιο γένος, οι μονάδες δηλαδή με τη μονάδα και οι ίπποι με τον ίππο, έτσι και ο χρόνος αριθμείται με μέτρο έναν ορισμένο χρόνο, και μετριέται, όπως ακριβώς είπαμε, τόσο ο χρόνος με μέτρο την κίνηση όσο και η κίνηση με μέτρο τον χρόνο... αν, λοιπόν, το πρώτο, από τα πράγματα που ανήκουν στο ίδιο γένος, είναι μέτρο όλων των άλλων, τότε η ομαλή κυκλική κίνηση είναι κατ’ εξοχήν μέτρο, επειδή ο αριθμός αυτής της κίνησης είναι ο πιο οικείος σε όλους. Ενώ, λοιπόν, δεν υπάρχει αλλοίωση ούτε αύξηση ούτε γένεση ομαλή, τέτοια μετατόπιση ωστόσο υπάρχει. Γι’ αυτό και θεωρείται ο χρόνος ότι είναι κίνηση της σφαίρας (του σύμπαντος), επειδή με αυτήν ακριβώς την κίνηση μετριούνται όλες οι άλλες κινήσεις και συνεπώς και ο χρόνος μετριέται με αυτήν την κίνηση... Πράγματι, και αυτός ο ίδιος ο χρόνος θεωρείται ότι είναι ένα είδος κύκλου. Αυτό, εξάλλου, θεωρείται πάλι ότι έτσι είναι, επειδή αυτού του είδους μετατόπισης είναι μέτρο ο χρόνος και μετριέται και αυτός ο ίδιος από μια μετατόπιση αυτού του είδους»

Τετρακτύς, το θεμέλιο της φιλοσοφίας του Πυθαγόρα

Παρακάτω έχω μια συνοπτική παρουσίαση του κοσμικού μοντέλου των Πυθαγορείων, την Τετρακτύ. Σε προσεχή σημειώματα θα αναφερθώ σε αυτό το θέμα πιο αναλυτικά. 

Η Τετρακτύς είναι ένα ισόπλευρο τρίγωνο που σχηματίζεται από τους πρώτους δέκα αριθμούς τοποθετημένους σε τέσσερις σειρές. Για τους Πυθαγόρειους δεν ήταν μόνο μαθηματικό σχήμα αλλά και ιερό σύμβολο που εξέφραζε την αρμονία της φύσης, τη δομή του σύμπαντος και την πορεία της ψυχής προς το θείο. Οι μαθητές του Πυθαγόρα έδιναν τόσο μεγάλη σημασία στην Τετρακτύ ώστε ορκίζονταν στο όνομά της, θεωρώντας την πηγή της «αενάως ρέουσας φύσης».

Ο Πυθαγόρας χρησιμοποιούσε τα μαθηματικά ως μέσο πνευματικής άσκησης και εξαγνισμού της ψυχής. Οι τέσσερις βασικές επιστήμες του πυθαγόρειου συστήματος — αριθμητική, μουσική, γεωμετρία και αστρονομία — αντιστοιχούσαν στα τέσσερα επίπεδα της Τετρακτύος. Η αριθμητική μελετούσε τη φύση των αριθμών, η μουσική τις αναλογίες και την «αρμονία των σφαιρών», η γεωμετρία τις μορφές του χώρου και η αστρονομία την κίνηση των ουράνιων σωμάτων. Πέρα όμως από αυτές υπήρχε η διαλεκτική, η ανώτερη επιστήμη που οδηγούσε στη μεταφυσική κατανόηση της πραγματικότητας.

Η αυτονομία της φιλοσοφικής έρευνας

Το έργο της φιλοσοφίας είναι η «εννοιολογική ανάλυση». Όμως, τόσο η διαφορά στον τρόπο δικαιολόγησης της στροφής του ενδιαφέροντος στην κοινή γλώσσα όσο και οι διαφορετικές πρακτικές των φιλοσόφων, που επικαλούνται αυτόν τον νέο ορισμό, καταδεικνύει το γεγονός ότι και η έννοια της «εννοιολογικής ανάλυσης» είναι μάλλον ασαφής. Δημιουργείται, λοιπόν, η υποψία ότι η έννοια αυτή χρησιμοποιείται μάλλον για να αντιπαρατεθεί με κάτι παρά για να ορίσει θετικά τη φιλοσοφική έρευνα. Και, συγκεκριμένα, ο όρος επιστρατεύεται προκειμένου να υπογραμμίσει έναν σαφή διαχωρισμό μεταξύ φιλοσοφικής και επιστημονικής έρευνας.

Η ταύτιση της φιλοσοφίας με την ανάλυση των καθημερινών μας γλωσσικών χρήσεων αποτελεί μια απόπειρα να επαναπροσδιοριστεί η φιλοσοφία, να της αποδοθούν σαφείς μέθοδοι έρευνας. Πίσω από την προσπάθεια επαναορισμού του έργου και των σκοπών της φιλοσοφίας, όμως, διαφαίνεται και ένα άγχος «διάσωσης» της φιλοσοφίας ως κλάδου. Τόσο ο Austin όσο και ο Wittgenstein, πίσω από τα αρνητικά τους σχόλια για την παλαιότερη φιλοσοφία, κρύβουν την ελπίδα της διάσωσης της αυτονομίας της φιλοσοφίας ως εννοιολογικής έρευνας.

Σε μεγάλο βαθμό, το αίτημα αυτό για τη διάσωση της φιλοσοφίας ως αυτόνομου κλάδου προκύπτει ακριβώς μέσα από μια υπόρρητη, εν πολλοίς, σύγκριση της φιλοσοφίας με την επιστήμη. Η φιλοσοφία πρέπει να ανακτήσει το χαμένο της κύρος — το κύρος που τώρα έχει η επιστήμη. Οι φιλόσοφοι πρέπει να συμφωνήσουν — όπως συμφωνούν και οι επιστήμονες. Τα παραδοσιακά φιλοσοφικά προβλήματα είναι ψευδοπροβλήματα. Τόσοι αιώνες ενασχόλησης μαζί τους κι ακόμα δεν έχουν επιλυθεί. Η εκκίνηση, λοιπόν, αυτής της απόπειρας μετεξέλιξης της φιλοσοφίας σε κάτι νέο οφείλεται, εν πολλοίς, στο ότι αντιπαραθέτουν, ρητά ή άρρητα, τη φιλοσοφία με την επιστήμη και βρίσκουν την επιστήμη να υπερέχει.

Η Αθήνα, χιλιάδες χρόνια πριν, όπως περιγράφεται στον διάλογο του Πλάτωνα "Κριτίας"

Στον "Κριτία" του Πλάτωνα δίνεται μια περιγραφή της Αθήνας, όπως ήταν την περίοδο που έγιναν οι μάχες με τον στρατό της Ατλαντίδας, δηλαδή εννιά χιλιάδες χρόνια νωρίτερα.

Μου φάνηκε ενδιαφέρουσα αυτή η περιγραφή, γι'αυτό σκέφτηκα να μοιραστώ αυτήν την - κατανοητή ελπίζω - μετάφραση εκείνου του τμήματος του διαλόγου με όποιον ενδιαφέρεται. 

ΚΡΙΤΙΑΣ: ...Η πρωτεύουσα στα χρόνια εκείνα είχε τακτοποιημένους τους κατοίκους της κα­τά αυτόν εδώ τον τρόπο. Αρχικά η περιοχή της Ακρό­πολης δεν ήταν τότε όπως είναι τώρα. Γιατί κάποτε έπεσε πάρα πολλή βροχή και ξέγδαρε όλο το γύρω απ’αυτήν χώμα και την έκαμε γυμνή. Έγιναν δε ακόμα και σεισμοί και άλ­λη νεροποντή, η τρίτη στη σειρά πριν γίνει ο μεγάλος κα­τακλυσμός του Δευκαλίωνα. Πρωτύτερα όμως, σε άλλη εποχή, η Ακρόπολη ήταν τόσο μεγάλη, που έφτανε ως τον Ηριδανό και τον Ιλισό και περιελάμβανε και την Πνύκα, είχε δε σύνορό της το Λυκαβηττό από το αντικρινό μέ­ρος της Πνύκας. Ήταν δε όλη σκεπασμένη με χώμα, και εκτός από λίγα μέρη, στο πάνω μέρος ήταν ίσιωμα. Και κατοικούσαν στα ακριανά της μεν μέρη και κά­τω από τις πλαγιές της, τεχνίτες και γεωργοί, που καλλιεργούσαν τα μέρη που ήταν κοντά της.

Στο επάνω δε μέρος είχε τις κατοικίες της μόνη η τάξη των πολεμιστών ολόγυρα στο ναό της Αθηνάς και του Ηφαί­στου, περιτριγυρισμένη με έναν τοίχο σαν το περίφραγμα κήπου ενός σπιτιού. Προς τα βορεινά πάλι μέρη είχαν σπίτια κοι­νά οι πολεμιστές και χειμωνιάτικες εγκαταστάσεις, όπου έτρωγαν το χειμώνα όλοι μαζί, και είχαν φτιάξει σ’αυτό το μέρος και ό,τι άλλο τους χρειάζονταν για να μπορούν να κάνουν κοινοβιακή ζωή, δηλαδή για να κατοικούν αυτοί και οι ιερείς, χωρίς όμως να ενδιαφέρονται να μαζεύουν χρυσάφι και ασήμι, γιατί αυτά τα πράγματα σε τίποτα και πουθενά δεν τα χρησιμοποιούσαν. Μα προσπα­θώντας να μην είναι ούτε σκορποχέρηδες ούτε και τσιγκού­νηδες, έχτιζαν σπίτια καλά, στα οποία και αυτοί οι ίδιοι και τα παιδιά των παιδιών τους έμεναν ως τα γηρατειά τους, τα άφηναν δε αυτά τα σπίτια όπως ήταν η κάθε μια γενιά στην επόμενη.

Στωικισμός: μια πολύ σύντομη εισαγωγή

Ο στωικισμός είναι μια φιλοσοφική σχολή που πήρε το ό­νομά της από την Ποικίλη Στοά, ένα περίστυλο κτίριο στην Αθήνα, όπου δίδαξαν οι πρώτοι εκπρόσωποί της.

Η σχολή ιδρύθηκε από τον Ζήνωνα τον Κιτιέα, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 313 π.Χ. Μετά τον Ζήνωνα, σημαντικότερος εκπρόσωπος της σχολής υπήρξε ο Χρύσιπ­πος από τους Σόλους (π. 280-208 π.Χ.), ο οποίος άφησε εκτεταμένο έργο για σχεδόν κάθε φιλοσοφικό θέμα και θε­μελίωσε τις αυθεντικές στωικές θέσεις.

Ο στωικισμός συχνά αυτοπαρουσιαζόταν -ιδιαίτερα στο ξεκίνημά του- σκόπιμα, κάτω από ένα σκληρό φως, δίνο­ντας έμφαση σε δόγματα που απέχουν πολύ από την κοι­νή λογική, τόσο που θεωρήθηκαν παράδοξα. Ωστόσο, ως φιλοσοφία είναι ολιστικός - που σημαίνει πως τα μέρη του μπορούν να αναπτυχθούν ξεχωριστά, αλλά τελικά ο σκο­πός είναι να κατανοηθεί το καθένα σε σύνδεση με τα υπό­λοιπα. 

Η φιλοσοφική έρευνα απέναντι στην επιστήμη

Το έργο της φιλοσοφίας ορίζεται συχνά ως «εννοιολογική ανάλυση». Ωστόσο, η ίδια η έννοια της παραμένει ασαφής εξαιτίας της ποικιλίας των πρακτικών των φιλοσόφων που επικαλούνται αυτόν τον ορισμό. Έτσι γεννιέται η υποψία ότι ο όρος χρησιμοποιείται περισσότερο για να αντιπαρατεθεί η φιλοσοφία με κάτι άλλο παρά για να οριστεί θετικά η φιλοσοφική έρευνα, υπογραμμίζοντας κυρίως τον διαχωρισμό της από την επιστημονική έρευνα.

Η ταύτιση της φιλοσοφίας με την ανάλυση των καθημερινών γλωσσικών χρήσεων αποτελεί μια προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της και απόδοσης σαφών μεθόδων έρευνας. Πίσω από αυτή την απόπειρα, όμως, διαφαίνεται και ένα άγχος «διάσωσης» της φιλοσοφίας ως κλάδου. 

Σε μεγάλο βαθμό, το αίτημα αυτό προκύπτει από μια συχνά άρρητη σύγκριση της φιλοσοφίας με την επιστήμη. Η φιλοσοφία καλείται να ανακτήσει το κύρος που φαίνεται να έχει πλέον η επιστήμη, καθώς οι επιστήμονες συμφωνούν μεταξύ τους, ενώ τα παραδοσιακά φιλοσοφικά προβλήματα μοιάζουν άλυτα ύστερα από αιώνες ενασχόλησης. Η προσπάθεια μετεξέλιξης της φιλοσοφίας σε κάτι νέο στηρίζεται έτσι στην αντίθεση με την επιστήμη, η οποία εμφανίζεται να υπερτερεί.

Ινδική και Δυτική φιλοσοφία στους αρχαίους χρόνους

Στη Δύση η ινδική φιλοσοφία έγινε κατ’ αρχήν γνωστή στους Έλληνες. Βέβαια, οι μαρτυρίες, σύμφωνα με τις οποίες ο Λυκούργος, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος, ο Φαίδων και ο Αριστοτέλης είχαν ταξιδέψει στις Ινδίες και είχαν διδαχθεί από τους Ινδούς, είναι αμφισβητήσιμης αξίας. Το ίδιο αμφισβητήσιμη παραμένει η ιστορική βάση που μπορεί να έχει το αποδιδόμενο στον μουσικό Αριστόξενο (έζησε γύρω στο 300 π.Χ.) ανέκδοτο, σύμφωνα με το οποίο ο Σωκράτης είχε συναντηθεί με κάποιον Ινδό στην Αθήνα. Αβέβαιη είναι επίσης η πληροφορία, κατά την οποία ο Πλάτων είχε την πρόθεση να πάει στις Ινδίες αλλά εμποδίστηκε στην εκτέλεση του σχεδίου του από τις πολεμικές συνθήκες. Αντίθετα, είναι βέβαιο ότι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν συναναστραφεί με Ινδούς σοφούς κατά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου. Ο Ονησίκρητος, αξιωματικός του Αλεξάνδρου και μαθητής του κυνικού Διογένη, μας πληροφορεί για τη συνάντησή του με Ινδούς ασκητές. Ένας από αυτούς, ο Κάλανος, προσκολλήθηκε στη στρατιά του βασιλιά και κάηκε αργότερα ζωντανός στην πυρά με τη θέλησή του, μέσα σε λαμπρότατες τελετές και μπροστά σε όλο το στράτευμα. Ο θάνατός του στις φλόγες έγινε αντικείμενο πολλών σχολιασμών.

Στην ακολουθία του Αλεξάνδρου βρισκόταν επίσης ο οπαδός του Δημόκριτου Ανάξαρχος κι ο φίλος του τελευταίου Πύρρων από την Ήλιδα. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, ο Πύρρων θα πρέπει να έζησε μοναχικά αργότερα. Θα πρέπει να του στοίχισε, όταν άκουσε κάποιον Ινδό να βρίζει τον Ανάξαρχο γιατί υπηρετούσε στη βασιλική αυλή, αντί να βελτιώνει τους άλλους με τις νουθεσίες του. Επειδή η σκεπτικιστική επιφύλαξη του Πύρρωνα έβρισκε εφαρμογή και στην καθημερινή του ζωή, εφόσον χαρακτήριζε την αδιαφορία απέναντι στην ύπαρξη και την ψυχική γαλήνη ως στόχο του σοφού, πολλοί υπέθεσαν ότι οι ερεθισμοί που δέχτηκε στις Ινδίες καθόρισαν κι αυτές τη διαμόρφωση της διδασκαλίας του. Βέβαια, εδώ θα έπρεπε να εικάσουμε λιγότερο βουδιστικές επιρροές και περισσότερο επιδράσεις μιας αρχαιότερης μορφής του ινδικού σκεπτικισμού, για την οποία μας πληροφορεί ο βουδιστικός Κανών.

Χειραγώγηση της ελεύθερης σκέψης

Εν έτει 2024, ζούμε σε έναν κόσμο όπου ο Βλαντιμήρ Πούτιν χαρακτηρίζεται δικτάτορας, αλλά όσοι Δυτικοί ηγέτες ενεργούν όπως ο ίδιος αποκαλούνται δημοκράτες. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, μιας δήθεν δημοκρατικής ασφάλειας των θεσμών, τα τελευταία τέσσερα χρόνια έχουμε γίνει θεατές, παγκοσμίως, μιας προσπάθειας επηρεασμού, χειραγώγησης και φίμωσης της ελευθερίας της έκφρασης και της ελεύθερης σκέψης. Μια κατάσταση που δεν προμηνύει τίποτα καλό, για το άμεσο μέλλον και αποκαλύπτει λίγο περισσότερο τον αυταρχισμό και το σκληρό πρόσωπο των πολιτικών νά­νων που αυτοαποκαλούνται ηγέτες, επειδή με λαοπλάνο τρόπο κατάφεραν να καταχραστούν την ψήφο των πο­λιτών, ενώ με τη βοήθεια της τεχνολογίας επιχειρούν να τους φιμώσουν.

Πριν λίγες εβδομάδες, τρεις σημαντικές αποκαλύψεις για τις πρακτικές αλλά και τις προθέ­σεις των κυβερνήσεών μας σε επίπεδο λογοκρισίας, σε Ευρώπη και Αμερική, ήρθαν να μας υπενθυμίσουν πως τίποτα δεν είναι όπως νομίζουμε ή όπως θα θέλαμε να είναι. Η σύλληψη-σοκ του Πάβελ Ντούροφ, CEO της πλατφόρμας Telegram, που εκτός από τη ρωσική υπηκοότητα έχει και γαλλική, στο αεροδρόμιο του Μπουρζέ, στην περιφέρεια τού Παρισιού, και η απαγγελία 12 κατηγοριών εις βάρος του, για εγκλήματα που σχετίζο­νται με εικόνες σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών, δια­κίνηση ναρκωτικών και δόλιες συναλλαγές, πυροδότη­σαν τη συζήτηση σχετικά με τα όρια της ελευθερίας του λόγου στο Διαδίκτυο.

Συζήτηση για τα γηρατειά (από την Πολιτεία του Πλάτωνα)

    Σε κάποιο σημείο στην Πολιτεία, ο Πλάτωνας παραθέτει μια συζήτηση ανάμεσα στον Σωκράτη και στον Κέφαλο, πατέρα του Πολέμαρχου, στο σπίτι του οποίου βρίσκονται, με θέμα τα γηρατειά. Είναι από εκείνα τα σημεία που αξίζουν προσοχής, αλλά συνήθως παραμελούνται σε πολλούς από τους διαλόγους του Πλάτωνα, εφόσον δεν είναι το βασικό θέμα τους.
    Για να γίνει πιο προσιτό αυτό το απόσπασμα, προσπάθησα να κάνω μια μετάφραση με φρασεολογία όσο πιο κοντινή μπορούσα σε εκφράσεις που χρησιμοποιούμε σήμερα, με σεβασμό πάντα στο πρωτότυπο.

 - Και να δεις, είπα εγώ, Κέφαλε, αισθάνομαι μεγάλη χαρά να συνδιαλέγομαι με τους πολύ ηλικιωμένους, διότι μου φαίνεται ότι χρειάζεται να ζητάω από αυτούς διάφορες πληρο­φορίες, αφού έχουν ήδη διατρέξει ένα δρόμο, τον όποιον ίσως γίνει ανάγκη να βαδίσουμε και μείς, ο οποίος τί να είναι τάχα, τραχύς και δύσκολος, ή εύκολος και ευκολοδιάβατος. Κι έτσι τώρα θα μου έκανες μεγάλη ευχαρίστηση να μου μάθεις, αφού άλλωστε βρίσκεσαι σ’αυτό το σημείο της ηλικίας, το οποίον οι ποιητές ονομάζουν κατώφλι του γήρατος, αν είναι δύσκολο αυτό το στάδιο της ζωής—ή πώς θα το έλεγες εσύ;

- Εγώ θα σου πω την πάσαν αλήθεια, Σωκράτη, δηλαδή πώς μου φαίνεται αυτό που ρωτάς. Επειδή πολλές φορές τυχαίνει και μαζευόμαστε μερικοί που έχουμε την ίδια ηλικία, εφαρμόζοντας την παλαιά παροιμία (όμοιος τον όμοιον). Οι περισσότεροι λοιπόν από μας δεν κάνουν τίποτε άλλο, παρά να θρηνολογούν, καθώς θυμούνται και ποθούν τις ηδονές της νιότης τους, και τις σχετικές με τον έρωτα και τα συμπόσια, τα γλέντια και τα άλλα τα σχετικά και αγανακτούν, λες και έχουν στερηθεί μεγάλα και σπουδαία πράγματα και σαν να ήταν τότε αληθινά ευτυχισμένη η ζωή τους, ενώ τώρα ούτε ζωή δεν αξίζει να την ονομάζει κανείς. Μερικοί δε οδύρονται και για τους προπηλακισμούς που υφίσταται το γήρας εκ μέρους των οικείων τους, και εκτός απ’ όλα αυτά ψάλλουν τον εξάψαλμο στο γήρας, θεωρώντας το υπαίτιο για όλα αυτά τα άσχημα.

Αν υπάρχει η μετενσάρκωση, γιατί δεν θυμόμαστε τις προηγούμενες ζωές μας;

    Παρά τα όποια επιχει­ρήματα μπορούν να εκτεθούν υπέρ της μετενσάρκωσης, δεν μπο­ρούν εν τούτοις να μας κάνουν να παραβλέψουμε ότι η μό­νη αληθινή απόδειξη γι’ αυτή θα ήταν η δυνατότητα της αναμνήσεως των περασμένων ζωών. Το πιο ισχυρό επιχείρη­μα που προβάλλεται κατά της μετενσάρκωσης είναι αυτό: «Αν είχαμε ξαναζήσει πάνω στη γη, γιατί να μην θυμόμαστε τις περασμένες ζωές μας;» Οι αντίθετοι προς τη θεωρία της μετενσάρκωσης πιστεύουν ότι η φαινομενική έλλειψη αναμνήσεων αποδεικνύει την πλάνη της και απο­κλείει κάθε ηθική δικαίωση στην ιδέα της επαναγέννησης. Γιατί να υποφέρουμε σήμερα για πράξεις που είχαμε διαπράξει σε άλλες ζωές, εφόσον δεν διατηρούμε την παραμι­κρή ανάμνηση από τις πράξεις αυτές; Άλλοι υποστηρίζουν ότι εφόσον η ψυχή δεν διατηρεί την ανάμνηση των περασμένων υπάρξεων και καμία προσωπική ενσυνείδητη ταυτότητα δεν κα­τοικεί μέσα στην όλη σειρά των επαναγεννήσεων, οι συνέ­πειες των πράξεων επιπίπτουν κατ’ ανάγκη σε μια άλλη οντότητα, που δεν γνωρίζει την αιτία της τιμωρίας της και συνεπώς δεν γίνεται ούτε καλύτερη, ούτε σοφότερη με το να έχει τιμωρηθεί.

    Αν δεν διατηρούμε καμία ανάμνηση από το παρελ­θόν, αν η ψυχή δεν έχει τη δυνατότητα, προσαρμόζοντας τα αποτελέσματα προς τα αίτια, να επωφεληθεί από τα δι­δάγματα που της δίδει η μοίρα της, τότε πράγματι η μετενσάρκωση είναι μάταιη και όλη η εξέλιξη δεν είναι παρά μια ταλαιπωρία σκληρή και ανώφελη. Όχι μόνον η αξία της μετενσάρκωσης, αλλά και ο ηθικός σκοπός της όλης εξέλιξης εξαρτώνται από το σύντομο αυτό ερώτημα: «Διατηρούμε αναμνήσεις;» Αν η απάντηση είναι καταφα­τική, η μετενσάρκωση προκύπτει αληθινή. Αν όχι, τίποτε δεν την επιβεβαιώνει.