Η Αθήνα, χιλιάδες χρόνια πριν, όπως περιγράφεται στον διάλογο του Πλάτωνα "Κριτίας"

Στον "Κριτία" του Πλάτωνα δίνεται μια περιγραφή της Αθήνας, όπως ήταν την περίοδο που έγιναν οι μάχες με τον στρατό της Ατλαντίδας, δηλαδή εννιά χιλιάδες χρόνια νωρίτερα.

Μου φάνηκε ενδιαφέρουσα αυτή η περιγραφή, γι'αυτό σκέφτηκα να μοιραστώ αυτήν την - κατανοητή ελπίζω - μετάφραση εκείνου του τμήματος του διαλόγου με όποιον ενδιαφέρεται. 

ΚΡΙΤΙΑΣ: ...Η πρωτεύουσα στα χρόνια εκείνα είχε τακτοποιημένους τους κατοίκους της κα­τά αυτόν εδώ τον τρόπο. Αρχικά η περιοχή της Ακρό­πολης δεν ήταν τότε όπως είναι τώρα. Γιατί κάποτε έπεσε πάρα πολλή βροχή και ξέγδαρε όλο το γύρω απ’αυτήν χώμα και την έκαμε γυμνή. Έγιναν δε ακόμα και σεισμοί και άλ­λη νεροποντή, η τρίτη στη σειρά πριν γίνει ο μεγάλος κα­τακλυσμός του Δευκαλίωνα. Πρωτύτερα όμως, σε άλλη εποχή, η Ακρόπολη ήταν τόσο μεγάλη, που έφτανε ως τον Ηριδανό και τον Ιλισό και περιελάμβανε και την Πνύκα, είχε δε σύνορό της το Λυκαβηττό από το αντικρινό μέ­ρος της Πνύκας. Ήταν δε όλη σκεπασμένη με χώμα, και εκτός από λίγα μέρη, στο πάνω μέρος ήταν ίσιωμα. Και κατοικούσαν στα ακριανά της μεν μέρη και κά­τω από τις πλαγιές της, τεχνίτες και γεωργοί, που καλλιεργούσαν τα μέρη που ήταν κοντά της.

Στο επάνω δε μέρος είχε τις κατοικίες της μόνη η τάξη των πολεμιστών ολόγυρα στο ναό της Αθηνάς και του Ηφαί­στου, περιτριγυρισμένη με έναν τοίχο σαν το περίφραγμα κήπου ενός σπιτιού. Προς τα βορεινά πάλι μέρη είχαν σπίτια κοι­νά οι πολεμιστές και χειμωνιάτικες εγκαταστάσεις, όπου έτρωγαν το χειμώνα όλοι μαζί, και είχαν φτιάξει σ’αυτό το μέρος και ό,τι άλλο τους χρειάζονταν για να μπορούν να κάνουν κοινοβιακή ζωή, δηλαδή για να κατοικούν αυτοί και οι ιερείς, χωρίς όμως να ενδιαφέρονται να μαζεύουν χρυσάφι και ασήμι, γιατί αυτά τα πράγματα σε τίποτα και πουθενά δεν τα χρησιμοποιούσαν. Μα προσπα­θώντας να μην είναι ούτε σκορποχέρηδες ούτε και τσιγκού­νηδες, έχτιζαν σπίτια καλά, στα οποία και αυτοί οι ίδιοι και τα παιδιά των παιδιών τους έμεναν ως τα γηρατειά τους, τα άφηναν δε αυτά τα σπίτια όπως ήταν η κάθε μια γενιά στην επόμενη.

Συζήτηση για τα γηρατειά (από την Πολιτεία του Πλάτωνα)

    Σε κάποιο σημείο στην Πολιτεία, ο Πλάτωνας παραθέτει μια συζήτηση ανάμεσα στον Σωκράτη και στον Κέφαλο, πατέρα του Πολέμαρχου, στο σπίτι του οποίου βρίσκονται, με θέμα τα γηρατειά. Είναι από εκείνα τα σημεία που αξίζουν προσοχής, αλλά συνήθως παραμελούνται σε πολλούς από τους διαλόγους του Πλάτωνα, εφόσον δεν είναι το βασικό θέμα τους.
    Για να γίνει πιο προσιτό αυτό το απόσπασμα, προσπάθησα να κάνω μια μετάφραση με φρασεολογία όσο πιο κοντινή μπορούσα σε εκφράσεις που χρησιμοποιούμε σήμερα, με σεβασμό πάντα στο πρωτότυπο.

 - Και να δεις, είπα εγώ, Κέφαλε, αισθάνομαι μεγάλη χαρά να συνδιαλέγομαι με τους πολύ ηλικιωμένους, διότι μου φαίνεται ότι χρειάζεται να ζητάω από αυτούς διάφορες πληρο­φορίες, αφού έχουν ήδη διατρέξει ένα δρόμο, τον όποιον ίσως γίνει ανάγκη να βαδίσουμε και μείς, ο οποίος τί να είναι τάχα, τραχύς και δύσκολος, ή εύκολος και ευκολοδιάβατος. Κι έτσι τώρα θα μου έκανες μεγάλη ευχαρίστηση να μου μάθεις, αφού άλλωστε βρίσκεσαι σ’αυτό το σημείο της ηλικίας, το οποίον οι ποιητές ονομάζουν κατώφλι του γήρατος, αν είναι δύσκολο αυτό το στάδιο της ζωής—ή πώς θα το έλεγες εσύ;

- Εγώ θα σου πω την πάσαν αλήθεια, Σωκράτη, δηλαδή πώς μου φαίνεται αυτό που ρωτάς. Επειδή πολλές φορές τυχαίνει και μαζευόμαστε μερικοί που έχουμε την ίδια ηλικία, εφαρμόζοντας την παλαιά παροιμία (όμοιος τον όμοιον). Οι περισσότεροι λοιπόν από μας δεν κάνουν τίποτε άλλο, παρά να θρηνολογούν, καθώς θυμούνται και ποθούν τις ηδονές της νιότης τους, και τις σχετικές με τον έρωτα και τα συμπόσια, τα γλέντια και τα άλλα τα σχετικά και αγανακτούν, λες και έχουν στερηθεί μεγάλα και σπουδαία πράγματα και σαν να ήταν τότε αληθινά ευτυχισμένη η ζωή τους, ενώ τώρα ούτε ζωή δεν αξίζει να την ονομάζει κανείς. Μερικοί δε οδύρονται και για τους προπηλακισμούς που υφίσταται το γήρας εκ μέρους των οικείων τους, και εκτός απ’ όλα αυτά ψάλλουν τον εξάψαλμο στο γήρας, θεωρώντας το υπαίτιο για όλα αυτά τα άσχημα.

Η Γέννηση του Χρόνου κατά τον Πλάτωνα

Το μυστήριο του χρόνου (γιατί πιστεύω ότι ο χρόνος αποτελεί ακόμα και σήμερα ένα μυστήριο) έχει απασχολήσει από πολύ παλιά φιλοσόφους, επιστήμονες και άλλους σκεπτόμενους ανθρώπους. Από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με αυτό το θέμα είναι ο Πυθαγόρας και ο Πλάτωνας. Ο τελευταίος το κάνει ειδικά στο διάλογο Τίμαιος, στον οποίο κατά μεγάλο μέρος έχει μεταφέρει την Πυθαγόρεια φιλοσοφία.
Από αυτό το έργο αντιγράφω σχετικό απόσπασμα (Τίμαιος, μετάφραση Βασίλη Κάλφα, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας).

Όταν ο πατέρας του σύμπαντος είδε το δημιούρ­γημά του να κινείται και να ζει — ένας ναός των αιωνίων θεών — ευχαριστήθηκε και, μέσα στη χαρά του, σκέφτηκε να το κάνει ακόμη πιο όμοιο με το υπόδειγμα. Καθώς λοιπόν το Υπόδειγμα είναι έμβιο ον με αιώνια ύπαρξη επιχείρησε να προσδώσει και στο σύμπαν την ανάλογη ιδιότητα. Η αιώνια φύση του προτύπου Έμβιου Όντος ήταν αδύνατον να μεταφερθεί αυτούσια στο γεννημένο σύμπαν. Σκέφτηκε επομένως να δημιουργήσει κάποια κινητή εικόνα της αιωνιότητας. Ενώ λοιπόν έβαζε τάξη στον ουρανό, έφτιαξε και τη ρυθμικά κινούμενη αιώνια εικόνα της ακίνητης στην ενότητά της αιωνιότητας – το δημιούργημα που έχουμε ονομάσει χρόνο.

Οι ημέρες και οι νύχτες, οι μήνες και τα έτη δεν υπήρχαν πριν από τη γέννηση του ουρανού. Τα σχεδίασε ο Δημιουργός ενώ προχωρούσε στην οργάνωση του ουρανού, και αποτελούν μέρη του χρόνου. Από την άλλη, το παρελ­θόν και το μέλλον είναι είδη του χρόνου, έχουν δημιουργηθεί, και είναι σφάλμα να τα αποδίδουμε, χωρίς σκέψη, στο αιώνιο Ον. Γιατί λέμε ότι «ήταν, είναι και θα είναι», ενώ το μόνο που αληθώς μπορούμε να ισχυριστούμε είναι ότι «είναι». Το «ήταν» και το «θα είναι» πρέπει να λέγονται για το γίγνεσθαι που εκτυλίσσεται μέσα στον χρόνο — γιατί και τα δύο συνιστούν κινήσεις. Όμως αυτό που είναι πάντοτε αμετάβλητο και ακίνητο δεν αρμόζει να γίνεται στο πέρασμα του χρόνου πρεσβύτερο ή νεότερο· ούτε είναι σωστό να λέμε γι’ αυτό ότι κάποτε είχε γίνει ή έγινε, ή ότι στο μέλλον θα γίνει και, γενικά, να του αποδίδουμε κάποιες από τις ιδιότητες που το γίγνεσθαι προσάπτει στα μεταβλητά αντικείμενα των αισθήσεων. Γιατί όλα δεν είναι παρά είδη του χρόνου — του χρόνου που μιμείται την αιωνιότητα και κινείται ρυθμικά σε κύκλους. Ας προσθέσουμε ότι χρησιμοποιούμε ανακριβώς και εκφράσεις όπως «το γεγονός είναι γεγονός», «το μεταβαλλόμενο είναι μεταβαλλόμενο», «το μελλοντικό είναι μελλοντικό», «το μη ον είναι μη ον».

Η μαιευτική του Σωκράτη, ως εργαλείο για την εύρεση της Αλήθειας

Oι διάλογοι, με πρωταγωνιστή τον Σωκράτη, είναι ο βασικός τρόπος παρουσίασης των θεμάτων του Πλάτωνα.

Σ’ αυτούς τους διαλόγους ο φιλόσοφος ακολουθεί κατά περίπτωση δυο δρόμους. Ο ένας έχει σκοπό την φιλοσοφική εξέταση των πραγμάτων, ενώ ο άλλος μοιάζει με επιστημονική αναζήτηση της αλήθειας.
Το πρότυπο του σοφιστικού διαλόγου είναι ο πολιτικός λόγος, αλλά και η ποιητική γλώσσα ή τα λόγια του γητευτή: Δεν έχει σημασία αν αυτό που λέω είναι η αλήθεια. Αυτό που μετράει είναι να μαγέψω το ακροατήριό μου. Αυτό που προσπαθώ να πετύχω είναι η συγκατάθεση, όχι να πω την αλήθεια.
Οι διάλογοι του Πλάτωνα ανάγουν σε κεντρικό ζήτημα την αντίθεση αυτών των δύο ειδών λόγου, αφενός του φιλοσόφου που αναζητεί την αλήθεια και δηλώνει ότι μπορεί να την υποστηρίξει και αφετέρου των σοφιστών που δεν πιστεύουν σε μια οικουμενική αλήθεια αλλά που καλλιεργούν την τέχνη της ρητορικής, την προφορική τέχνη, τη μοναδική ικανή, στα μάτια τους, να γοητεύσει και να επιτύχει τη συναίνεση.
Ο Πλάτωνας και ο Σωκράτης χτίζουν τη θεωρία τους για την αλήθεια αντιπαραθέτοντας μια τεκμηριωμένη απάντηση στον ριζοσπαστικό σχετικισμό των σοφιστών και διαψεύδοντας μια από τις πιο γνωστές σοφιστείες, όπως είναι εκείνη του Κρητικού που λέει «Όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες», φράση που αναιρεί τον εαυτό της: Αν όποιος την προφέρει λέει αλήθεια, τότε αυτό που ισχυρίζεται είναι ψέμα, ενώ, αν ψεύδεται, ο ισχυρισμός του είναι ψευδής. Άλλη σοφιστεία που παίρνει τη μορφή συλλογισμού: «Ό,τι είναι σπάνιο είναι ακριβό, αλλά ένα φτηνό άλογο είναι σπάνιο, άρα ένα φτηνό άλογο είναι ακριβό».

Οι δυο κόσμοι από άποψη χρόνου και η πλατωνική θεώρηση

Εδώ, στον πραγ­ματικό κόσμο, κάθε στιγμή είναι μια χρονική στιγμή. Ό,τι γνωρί­ζουμε για τον κόσμο ακολουθεί τη ροή του χρόνου. Ό,τι παρατηρούμε στον φυσικό κόσμο, μπορούμε να το χρο­νολογήσουμε. Τόσο εμείς, όσο και όλα τα άλλα στοιχεία από τα οποία γνωρί­ζουμε ότι απαρτίζεται η φύση, υπάρχουμε για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα: πριν και μετά από αυτό, εμείς και αυτά δεν υπήρ­χαμε και δεν υπάρχουμε.
Οι καμπύλες και τα άλλα μαθηματικά αντικείμενα δεν ζουν στον χρόνο. Η τιμή του π δεν ταυτίζεται με μια ημερομηνία πριν από την οποία διέφερε ή ήταν απροσδιόριστη, ενώ μετά από αυτήν θα αλλάξει. Αν αληθεύει ότι δύο παράλληλες ευθείες δεν τέμνονται ποτέ στο επίπεδο, όπως ορίζει ο Ευκλείδης, τότε αυτή η δή­λωση ήταν αληθινή πάντα και θα είναι για πάντα αληθινή. Οι δηλώσεις για τα μαθηματικά αντικείμενα, όπως είναι οι καμπύλες και οι αριθμοί, αληθεύουν με τρόπο που δεν επιτρέπει κανέναν χρονικό πε­ριορισμό. Τα μαθηματικά αντικείμενα υπερβαίνουν τον χρόνο. Πώς όμως μπορεί να υπάρχει κάτι χωρίς να υπάρχει στον χρόνο; 
Εξετάζουμε τα ερωτήματα αυτά εδώ και χιλιάδες χρόνια, αλλά οι φιλό­σοφοι δεν έχουν ακόμη καταλήξει σε κάποια συμφωνία. Από τα πρώτα στάδια, όμως, των μελετών μας, έχει πέσει στο τραπέζι μία πρόταση. Σύμφωνα με αυτήν, οι καμπύλες, οι αριθμοί και τα άλλα μαθηματικά αντικείμενα υπάρχουν με τον ίδιο ξεκάθαρο τρόπο που υπάρχει και ό,τι βλέπουμε στη φύση - με τη διαφορά ότι δεν βρί­σκονται στον δικό μας κόσμο αλλά σε μια άλλη σφαίρα ύπαρξης, μια σφαίρα δίχως χρόνο. Άρα, δεν υπάρχουν δύο είδη πραγμάτων στον κόσμο, πράγματα συνδεδεμένα με τον χρόνο και πράγματα ανεξάρτητα από αυτόν. Αντιθέτως, υπάρχουν δύο κόσμοι: ένας κόσμος συνδεδεμένος με τον χρόνο και ένας άλλος κόσμος ανεξάρτητος, ας τον πούμε άχρονο.

Η ανακάλυψη της αλήθειας στους διαλόγους του Πλάτωνα

Στο θέμα της αθανασίας της ψυχής κατά τον Πλάτωνα, είχα αναφερθεί στο παρελθόν και σε άλλο σημείωμα, παραθέτοντας μάλιστα αποσπάσματα από τους διαλόγους Μένων και Φαίδρος, (εδώ)

Στο ίδιο θέμα αναφέρεται ο Γάλλος παιδαγωγός και καθηγητής της Φιλοσοφίας Luc Ferry στο παρακάτω κείμενο, που υπάρχει στο βιβλίο του «Η Ωραιότερη Ιστορία Της Φιλοσοφίας»*, προσεγγίζοντας και αναλύοντας το θέμα της γνώσης και της εύρεσης της αλήθειας με τον δικό του τρόπο.

Γνωρίζω σημαίνει αναγνωρίζω

Ο Πλάτωνας παρουσιάζει μια θεωρία βασισμένη σ’ αυτό που αποκαλεί «ανάμνηση», δηλαδή την ανάμνηση των ιδεών με τις οποίες η ψυχή μας βρισκόταν σε επαφή προτού ενσαρκωθεί στο σώμα μας με τη γέννησή μας. Πριν από τη γέννησή τους, οι άνθρωποι κατοικούσαν σ’ αυτό τον «κόσμο των Ιδεών», ένα είδος παραδείσου όπου ήταν συγκεντρωμένες οι ψυχές και, γενικότερα, οι Ιδέες, που δίνουν τη μορφή και τις ιδιότητές τους σε όλα τα όντα και σε όλα τα πράγματα, των οποίων είναι η ίδια η αλήθεια. Χωρίς σώμα και αισθητήρια όργανα που πολύ συχνά παραπλανούν, η ψυχή, σ’ αυτόν τον καθαρά νοερό κόσμο, μπορούσε να ατενίζει τις καθαρές Ιδέες, για παράδειγμα εκείνες των μαθηματικών, χωρίς να περνά από το παραμορφωτικό βλέμμα των ματιών του σώματος, καταφεύγοντας μόνο στη δύναμη της νόησης: Η ψυχή έβλεπε τότε άμεσα την αλήθεια και ήταν σε πλήρη συμφωνία μαζί της.

Μέσα από αυτό το πρίσμα, η γέννηση συνιστά αναπόφευκτα μια πτώση με τη σχεδόν βιβλική έννοια του όρου: κατάπτωση, παρακμή, καταστροφή. Ρίχνει την ψυχή στη φυλακή του σώματος, όπου βρίσκεται εκτεθειμένη σε όλα τα πιθανά λάθη, εφόσον οι αισθήσεις είναι απατηλές. Γιατί απατηλές; Ας αναφέρουμε αμέσως την επιχειρηματολογία της οποίας την ουσία ο Καρτέσιος θα επαναλάβει στο περίφημο χωρίο του δεύτερου από τους Μεταφυσικούς στοχασμούς, που ασχολείται με το παράδειγμα του κεριού. Το κερί εμφανίζεται σε στερεά και άοσμη μορφή όταν είναι κρύο, ενώ ρευστοποιείται και γίνεται αρωματικό όταν το πλησιάζουμε στη φωτιά. Αν περιοριστούμε στις αισθητηριακές μας εντυπώσεις, θα συμπεράνουμε ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές πραγματικότητες. Μόνο η νόηση, που αναλύει με κριτικό τρόπο τις πληροφορίες των αισθήσεων, επιτρέπει να ανακαλύψουμε την αλήθεια, δηλαδή ότι βρισκόμαστε μπροστά σε δύο καταστάσεις του ίδιου υλικού. Το ίδιο ισχύει για τις τρεις καταστάσεις του νερού αναλόγως με τη θερμοκρασία στην οποία βρίσκεται (στερεό, υγρό, αέριο) και για πολλές άλλες καταστάσεις όπου οι αισθήσεις μας αποκαλύπτουν την ανεπάρκειά τους.

Ο κόσμος των Ιδεών και η Αλήθεια κατά τον Πλάτωνα

Αρκετές φορές έχει αναφέρει ο Πλάτωνας σε διαλόγους του, ότι ο άνθρωπος από τη γέννησή του φέρει μέσα του ανεκδήλωτες γνώσεις, ιδιότητες και εμπειρίες, καθώς και ότι η θεωρούμενη ως μάθηση δεν είναι στην πραγματικότητα παρά ανάκληση γνώσεων από προηγούμενες ζωές. (σχετικό είναι και το post της 15/1/2017, στο οποίο είχα αναφερθεί στο θέμα της αρετής παίρνοντας έναυσμα από τον διάλογο του Πλάτωνα Μένων)
Το σημερινό κείμενο αφορά στην αναζήτηση της Αλήθειας.  
Οι σοφιστές έλεγαν ότι «αν αναζητούμε την αλήθεια, δεν μπορούμε, εξ ορισμού, να την βρούμε ποτέ», αφού για να την βρει κάποιος πρέπει να έχει το σχετικό – το «αληθινό» - κριτήριο, το οποίο δεν μπορεί να κατέχει αφού δεν γνωρίζει την αλήθεια.
Η συνέχεια είναι από το βιβλίο του Luc Ferry "Η ωραιότερη ιστορία της Φιλοσοφίας"*

Ο Πλάτωνας απαντά στο σόφισμα με μια θεωρία βασισμένη σ’ αυτό που αποκαλεί «ανάμνηση», δηλαδή την ανάμνηση των ιδεών με τις οποίες η ψυχή μας βρισκόταν σε επαφή προτού ενσαρκωθεί στο σώμα μας με τη γέννησή μας. Πριν από τη γέννησή τους, οι άνθρωποι κατοικούσαν σ' αυτό τον «κόσμο των Ιδεών», ένα είδος παραδείσου όπου ήταν συγκεντρωμένες οι ψυχές και γενικότερα, οι Ιδέες, που δίνουν τη μορφή και τις ιδιότητές τους σε όλα τα όντα και σε όλα τα πράγματα, των οποίων είναι η ίδια η αλήθεια. Χωρίς σώμα και αισθητήρια όργανα που πολύ συχνά παραπλανούν, η ψυχή, σ’ αυτόν τον καθαρά νοερό κόσμο, μπορούσε να ατενίζει τις καθαρές Ιδέες, για παράδειγμα εκείνες των μαθηματικών, χωρίς να περνά από το παραμορφωτικό βλέμμα των ματιών του σώματος, καταφεύγοντας μόνο στη δύναμη της νόησης: Η ψυχή έβλεπε τότε άμεση την αλήθεια και ήταν σε πλήρη συμφωνία μαζί της.

Ο Νόμος Των Κύκλων στους διαλόγους του Πλάτωνα

Όλα στη ζωή είναι ένας κύκλος. Πόσες φορές δεν το έχουμε ακούσει και – ίσως – το έχουμε πει κι εμείς οι ίδιοι. Μια μεγάλη αλήθεια που δεν ανακαλύφθηκε πρόσφατα. Ήδη ο Πλάτωνας σε αρκετούς από τους διαλόγους του αναφέρεται στον Νόμο των Κύκλων.
Σε ένα απόσπασμα από την Πολιτεία του διαβάζουμε (ζητώ συγνώμη για το μονοτονικό):
“... Ου μόνον φυτοίς εγγείοις, αλλά και εν επιγείοις ζώοις φορά και αφορία ψυχής τε και σωμάτων γίγνονται, όταν περιτροπαί εκάστης κύκλων περιφοράς συνάπτωσι, βραχυβίοις μεν βραχυπόρους, εναντίοις δε εναντίας... έστι δε θείω μεν γεννητώ περίοδος ην αριθμός περιλαμβάνει τέλειος, ανθρωπείω δε... σύμπας δε ούτος ο αριθμός γεωμετρικός, τοιούτου κύριος, αμεινόνων τε και χειρόνων γεννέσεων...” Δηλαδή.: “... Υπάρχει όχι μόνο για τα φυτά, που γεννιούνται στους κόλπους της γης, αλλ’ ακόμη και για τα ζώα, που ζουν στην επιφάνειά της, περίοδος ευφορίας και αφορίας ψυχής και σωμάτων. Και τούτο συμβαίνει όταν κάθε είδος τελειώνει και ξαναρχίζει τον κύκλο της εξέλιξής του, που άλλοτε είναι βραχύτερος και άλλοτε μικρότερος, ανάλογα με τη διάρκεια ζωής του κάθε είδους... και για μεν τα θεία γένη η περίοδος αυτή περιλαμβάνεται μέσα σε αριθμό τέλειο, για το ανθρώπινο γένος όμως υπάρχει ένας αριθμός... ολόκληρος αυτός ο γεωμετρικός αριθμός κανονίζει την περίοδο των χειρότερων και των καλύτερων γεννήσεων...”
Αυτό είναι το απόσπασμα που φανερώνει έναν από τους θεμελιώδεις νόμους της φύσης και εντάσσεται μέσα στο νόμο της Περιοδικότητας. Όμως, ο Πλάτωνας, εκτός από αυτό το σημείο της Πολιτείας, αναφέρεται στους Κύκλους και σε άλλους διαλόγους, όπως στον Πολιτικό, στον Τίμαιο, στον Θεαίτητο, στον Ευθύδημο…

Στο παραπάνω απόσπασμα της Πολιτείας, ο φιλόσοφος χρησιμοποιεί τις λέξεις: περιφορά, κύκλοι, περιτροπές. Είναι παρόμοιες έννοιες που περιέχουν το νόημα της περιόδου περιστροφής του κύκλου και της εναλλαγής ταυτόχρονα. Μας λέει δηλαδή ότι υπάρχουν περίοδοι ανάπτυξης και ύφεσης, ανόδου και καθόδου, γόνιμες και στείρες. Στο θέμα των γεννήσεων μάλιστα, τονίζει ότι υπάρχουν ευνοϊκές και ακατάλληλες χρονικές στιγμές για τη σύλληψη των παιδιών. Αν οι κάτοικοι της Πολιτείας χάσουν την εσωτερική γνώση των ευνοϊκών χρονικών κύκλων, αλλά και τη γνώση του περίφημου γεωμετρικού αριθμού τότε θα ενσαρκωθούν ψυχές ακατάλληλες και θα αρχίσει ο εκφυλισμός της Πολιτείας.

Η μάθηση ως ανάμνηση από προηγούμενες ζωές, κατά τον Πλάτωνα

Είναι γνωστό ότι ανάμεσα στα ταξίδια του  Πλάτωνα σημαντική θέση κατέχει εκείνο στη νότια Ιταλία, όταν του δόθηκε η ευκαιρία να συναντήσει μαθητές της σχολής του Πυθαγόρα, η οποία είχε συνεχίσει να λειτουργεί και μετά το θάνατο του μεγάλου φιλοσόφου. Είναι φυσικό επακόλουθο λοιπόν, να περιλάβει ο Πλάτωνας στους διαλόγους του πολλά σημεία από τη διδασκαλία του Πυθαγόρα, ο οποίος με τη σειρά του είχε λάβει πολλά από την αντίστοιχη του Ορφισμού. 
Ο Τίμαιος είναι ο διάλογος που περιέχει σε μεγαλύτερο βαθμό τμήματα του Πυθαγορισμού, αλλά και σε άλλους διαλόγους μπορεί κανείς να βρει παρόμοια ψήγματα. Ένας από αυτούς είναι και ο Μένων, ο οποίος ασχολείται βασικά με το θέμα της αρετής και με το αν αυτή είναι επίκτητη ή προϋπάρχει στο κάθε άτομο. 
Παίρνοντας αφορμή από αυτό το ερώτημα, ο Πλάτων βάζει το Σωκράτη – με την παραδοχή ότι υπάρχει μετεμψύχωση και επομένως η ψυχή είναι αθάνατη – να υποστηρίζει ότι κάθε γνώση προϋπάρχει στον άνθρωπο ως ανάμνηση από προηγούμενες ζωές και δεν απομένει παρά να αναδυθεί στην επιφάνεια με κάποιο τρόπο και επομένως αυτό είναι που χαρακτηρίζουμε ως μάθηση.
Στη συνέχεια παραθέτω το σχετικό τμήμα από τον διάλογο αυτόν, κάτι που ίσως να προκαλέσει και σε αρκετούς από εσάς κάποιες σκέψεις.

Οι αρχαίοι φιλόσοφοι διδάσκουν τους σύγχρονους Έλληνες

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διδασκαλία των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων έχει διαχρονική αξία. Ενστερνιζόμενοι τις διδαχές τους και προσαρμόζοντάς τες στα σημερινά δεδομένα, μόνο ωφελημένοι θα μπορούσαμε να βγούμε.
Για τα παραπάνω πήρα αφορμή από ένα βιβλίο που έπεσε στα χέρια μου με τίτλο "Έξι Έλληνες φιλόσοφοι μιλούν για την σύγχρονη Ελλάδα", στο οποίο η συγγραφέας του Βιργινία Φατσή χρησιμοποιεί το απόσταγμα της διδασκαλίας του Επίκουρου, του Αναξαγόρα, του Ερατοσθένη, του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα και του Σωκράτη με σκοπό να αποδείξει ότι οι απόψεις τους μπορούν να μας βοηθήσουν σε περιόδους κρίσης - σαν αυτή που ζούμε - και να μας χρησιμεύσουν ως πνευματικό εφαλτήριο, με το οποίο θα καταφέρουμε να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες των δυσάρεστων καταστάσεων που βιώνουμε. 
Ενδεικτικά, παραθέτω στη συνέχεια την εισαγωγή από αυτό το βιβλίο κι ελπίζω να προτρέψει αρκετούς να προσφύγουν στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και να ωφεληθούν από τις αιώνιες αξίες της. 

«Έξι Έλληνες φιλόσοφοι μιλούν για την σύγχρονη Ελλάδα»

Οι Έλληνες σήμερα όχι μόνο δεν παράγουν πολιτισμό, αλλά αντίθετα με τις πράξεις και τις αποφάσεις τους καταστρέφουν καθημερινά τον πολιτισμό τους.
Αυτή η κακοδαιμονία άρχισε από πολύ παλιά, τότε που οι Αθηναίοι έστειλαν τον Σωκράτη στον θάνατο, αν και γνώριζαν πολύ καλά ότι η δημοκρατία τους ποτέ δεν θα μπορούσε να συνέλθει από το πλήγμα αυτής της πράξης.
Σήμερα, οι πράξεις που τραυματίζουν την δημοκρατία μας δεν έχουν τέλος. Καθημερινά παρακολουθούμε τα ασύστολα ψέματα, τις χωρίς προσχήματα μεθοδεύσεις, τις βάναυσες παραβιάσεις της ηθικής μας, μαζί με την αμηχανία των θεσμικών φορέων και των συλλογικών σχημάτων που δεν γνωρίζουν πώς να αντιδράσουν σε αυτήν τη καταστροφή.
Όπου όμως δεν λειτουργούν οι θεσμοί, απομένει ως φορέας ηθικής και ελπίδας ο άνθρωπος. Ο ίδιος άνθρωπος που υποτάχθηκε στις νομοτέλειες των συλλογικών κινημάτων και θυσίασε τα ατομικά του συμφέροντα για το κοινό καλό.
Αυτός ο άνθρωπος, όλοι εμείς, είμαστε ο φορέας της αλλαγής. Μιας αλλαγής που θα ξαναφέρει στην Ελλάδα την αλληλεγγύη, την ομοθυμία και την συνεργασία μέσα από έργα κοινής ωφέλειας.

Όταν γύρω μας δεν υπάρχει ορατή διέξοδος, σηκώνουμε τα μάτια ψηλά και είμαστε έτοιμοι να ακούσουμε όποιο μήνυμα υπάρχει για εμάς από τον ουρανό.
Τύχη αγαθή θέλησε να υπάρχουν ακόμα οι Έλληνες που δημιούργησαν την Ελλάδα και να είναι έτοιμοι να προτείνουν λύσεις στα φλέγοντα ζητήματα της εποχής.
Μόνο που αυτές οι λύσεις δεν απευθύνονται σε συλλογικά σχήματα αλλά σε κάθε άνθρωπο που είναι έτοιμος να τις ακούσει. Έτσι στις εποχές της κρίσης των θεσμών, αναδεικνύονται και καλλιεργούνται νέες ποιότητες του ανθρώπου.

Η σχέση της γλώσσας με τη σκέψη

Για να ξεφύγω λίγο από τα τρέχοντα θέματα της ζοφερής πραγματικότητας, τις τελευταίες μέρες ξεφυλλίζω διάφορα βιβλία που τα είχα αφήσει στην άκρη, παραπονεμένα.
Σε ένα από αυτά* στάθηκα στο κεφάλαιο που ασχολείται με την αλληλοεπίδραση της σκέψης με τη γλώσσα. Το βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρον, και σκέφτηκα να αναδημοσιεύσω ένα μεγάλο μέρος από αυτό το κεφάλαιο, περιλαμβάνοντας και τις επικρατέστερες θεωρίες πάνω στο θέμα.

Στο εν λόγω χωρίο, από το Σοφιστή του Πλάτωνα, προσδιορίζεται η σχέση αλληλεξάρτησης του “εσωτερικού λόγου” ως διάνοιας και του “εξωτερικού λόγου” ως ομιλίας. Ο Πλάτωνας θεωρεί ότι η σκέψη είναι ο εσωτερικός διάλογος που διεξάγει η ψυχή με τον εαυτό της, ενώ ο λόγος, η ομιλία, είναι η σκέψη που “διαρρέει” από την ψυχή προς το εξωτερικό με τη μορφή του φωνητικού ρεύματος. Χαρακτηριστικό που αποδεικνύει την σχέση αλληλεξάρτησης της γλώσσας και της σκέψης είναι το γεγονός ότι, στην αρχαία Ελληνική γλώσσα, η λογική διανόηση όσο και η γλωσσική εκφορά δηλώνονται με έναν κοινό όρο, τη λέξη “λόγος”, σε αντίθεση με άλλες γλώσσες, όπως π.χ τη Λατινική, όπου γίνεται διάκριση μεταξύ ratio (reor) και oratio (oro).

Θεωρία του μπιχεβιορισμού

Την άποψη του Πλάτωνα υιοθετούν τον 20ο αιώνα οι συμπεριφοριστές, με κυριότερο εκπρόσωπο τον Watson, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η σκέψη είναι υποφωνηματικός λόγος, με την έννοια ότι όταν οι άνθρωποι σκέφτονται δεν επιτελούν τίποτα άλλο από τη λειτουργία του εσωτερικού διαλόγου. Η υποφωνούμενη γλώσσα θεωρείται δομικό στοιχείο, αν όχι ταυτόσημο, της σκέψης, άρα η σκέψη υπάγεται στη γλώσσα ως μία από τις ποικίλες εκφάνσεις του εκτεταμένου ρεπερτορίου της. Οι πρώτες αμφισβητήσεις αυτής της άποψης ξεκινούν από τους Smith, Brown, Thomas, Goodman (1947), μετά από πειραματικές έρευνες που διεξήγαγαν σε άτομα με μυϊκή παράλυση. Κατά τη διάρκεια των πειραμάτων, το άτομο που βρισκόταν σε κατάσταση μυϊκής παράλυσης και δεν ήταν σε θέση να εκτελέσει καμιά απολύτως μυϊκή κίνηση (ούτε και αρθρωτικές κινήσεις), μπορούσε να κατανοεί τι συνέβαινε γύρω του, να θυμάται και να σκέφτεται. Η σκέψη, σε αυτή την περίπτωση, αποδείχθηκε ως μια εσωτερική λειτουργία, η οποία δεν σχετίζεται με άλλες κινητικές λειτουργίες (φωνητικές πραγματώσεις), αλλά υφίσταται ανεξάρτητα από αυτές (Cohen, 1983, Anderson, 1985). Ακόμη, σύμφωνα με τη θεωρία ανάλυσης της γνωστικής αναπαράστασης, οι μνημονικές αναπαραστάσεις που αποθηκεύονται στη μνήμη δεν είναι οι λέξεις καθεαυτές, αλλά η αφηρημένη αναπαράσταση του σημασιολογικού περιεχομένου των γλωσσικών πληροφοριών (Anderson, 1985).

Η άσκηση πολιτικής εξουσίας από ενάρετους, κατά τον Πλάτωνα

Ένα θέμα που συζητιέται, όσον αφορά το πολιτικό προσωπικό, είναι το χαμηλό επίπεδό του. Στη χώρα που υπερηφανεύεται ότι γέννησε τη Δημοκρατία, αυτό είναι ανεπίτρεπτο. Ποιος είναι ο λόγος που δεν ασχολούνται αξιόλογα άτομα στην εποχή μας με την πολιτική. Η δική μου εξήγηση (και από προσωπική πληροφόρηση) είναι ότι η πολιτική εξουσία ασκείται από ένα κλειστό κύκλωμα, που το απαρτίζουν μέλη με συγκεκριμένους στόχους και το οποίο αποβάλλει κάθε άτομο που έχει τη φιλοδοξία να προσφέρει θετικές υπηρεσίες στην πατρίδα μας και που ξεφεύγουν από τα καθιερωμένα.

Ακόμα και ο έλεγχος του Πόθεν Έσχες για τους εκλεγμένους πολιτικούς - που θεωρητικά θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως θετικό μέτρο - χρησιμοποιείται με τρόπο που στερείται νοήματος. Σωστότερο θα ήταν να καταγραφόταν η περιουσία τού για πρώτη φορά εκλεγόμενου πολιτικού και κατόπιν, να γινόταν κατ'έτος σύγκριση των περιουσιακών του στοιχείων με εκείνα που διέθετε πριν εισέλθει στη Βουλή. Έτσι θα διαπιστωνόταν αν η περιουσία του ήταν αποτέλεσμα της άσκησης πολιτικής εξουσίας. Αλλά για τέτοια θέματα απαιτείται πολιτική βούληση, που φυσικά δεν υπάρχει.
Ως γνωστόν η καταγραφή της περιουσίας αυτών που αναλάμβαναν πολιτική εξουσία είναι μέτρο που ίσχυε στην Αθηναϊκή Δημοκρατία, την οποία τόσο επικαλούμαστε, όταν μας συμφέρει.
Στην άσκηση πολιτικής εξουσίας από ηθικά άτομα αναφέρεται και το σύντομο κείμενο από την Πολιτεία του Πλάτωνα ( 347 a-d) που παραθέτω στη συνέχεια (μεταφράζοντάς το με προσπάθεια χρήσης κατά το δυνατόν σύγχρονου λόγου).  Σε αυτό τονίζεται η ανάγκη ανάληψης πολιτικών ευθυνών από ενάρετους με μοναδικό σκοπό να αποτρέψουν τους φαύλους από την άσκησή της. 



...Άρα δεν εννοείς ότι όταν οι πιο ενάρετοι δέχονται να ασκήσουν πολιτική εξουσία, το κάνουν προκειμένου να λαμβάνουν αντιμισθία. Ή δεν γνωρίζεις ότι χαρακτηρίζεται και είναι ντροπή το να είναι κάποιος φιλόδοξος και φιλάργυρος;

Γι’ αυτό, λοιπόν, οι άνθρωποι με ηθικό φρόνημα ούτε για χρήματα ούτε για τιμές πρέπει να επιδιώκουν να ασκήσουν πολιτική εξουσία, επειδή δεν θέλουν ούτε φανερά να εισπράττουν μισθό για το πολιτικό τους αξίωμα, ώστε να αποκαλούνται μισθοδοτούμενοι, ούτε κρυφά να παίρνουν οι ίδιοι χρήματα λόγω άσκησης πολιτικής εξουσίας, ώστε να χαρακτηρίζονται κλέφτες, ούτε για να απολαύσουν τιμές λόγω φιλοδοξίας. 

Η πολιτική από φιλοσοφική σκοπιά (του Ευ.Παπανούτσου)

Παραξενεύεται όποιος διαβάζει σήμερα κείμενο στο οποίο συνδέεται η πολιτική με τη φιλοσοφία. Και ο λόγος είναι, φυσικά, ότι έχει υπόψη του την ποιότητα του σημερινού πολιτικού προσωπικού και το χαμηλότατο επίπεδό του.
Δεν ήταν όμως πάντα έτσι. Στους αρχαίους χρόνους, στην Ελλάδα, αυτές οι δυο έννοιες θεωρούνταν στενά συνδεδεμένες. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πυθαγόρας είχε ασχοληθεί ενεργά με την πολιτική στην Κάτω Ιταλία, όπου εζησε και δημιούργησε κατά το δεύτερο μισό της ζωής του. Ενώ και άλλοι φιλόσοφοι όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης - και όχι μόνο - περιέλαβαν πολιτικές προτάσεις στα έργα τους· ο Πλάτων μάλιστα σε κάποια από τα πρώτα έργα του είχε προτείνει ως ιδανική τη λύση του Άρχοντα-Φιλοσόφου, μια λύση που - καθόλου παράξενο - απέρριψε σχετικά σύντομα.
Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν λοιπόν, ότι φιλοσοφία και πολιτική συγγενεύουν και συνδετικός τους κρίκος είναι η δικαιοσύνη. Και από το όραμα της δικαιοσύνης εκείνων των χρόνων περάσαμε κατά το Μεσαίωνα στην πολιτική ως όχημα για την απόκτηση δύναμης! Κι έτσι φτάσαμε στην εφαρμογή της πολιτικής της δύναμης που γνωρίζουμε σήμερα πολύ καλά. Πόσο μακριά από τις αρχές που κήρυτταν οι πρόγονοί μας!
Με αυτά τα θέματα ασχολείται στο κείμενο που παραθέτω στη συνέχεια ο Ευάγγελος Παπανούτσος.    

Πολιτική είναι η τέχνη του άρχειν αλλά και του άρχεσθαι, γενικά η τέχνη πώς να μετέχει κανείς αποτελεσματικά στα κοινά, στο δημόσιο βίο της χώρας του, είτε σαν άρχων είτε σαν αρχόμενος, αφού οι ευθύνες όπως και τα έργα μοιράζονται (με τρόπο ανάλογο προς τη μορφή της πολιτείας): στους διοικούντες και στους διοικούμενους. Η κάθε τάξη έχει τα καθήκοντα και τα δικαιώματά της, συνυφασμένα με τις βλέψεις και τα συμφέροντα τα δικά της, αλλά και με τις βλέψεις και τα συμφέροντα της κοινότητας (πάλι με τρόπο που κάθε φορά προσδιορίζεται από τον τύπο του πολιτεύματος). Στους αρχαίους χρόνους θεωρία της Πολιτικής (τέχνης) έχουμε μόνο στην Ελλάδα. Οι μεγάλοι Έλληνες φιλόσοφοι, από τον Θαλή και τον Πυθαγόρα έως τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ασχολήθηκαν με τα προβλήματα του δημόσιου βίου, και μάλιστα όχι μόνο θεωρητικά. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Για να αναπτυχθεί πολιτική θεωρία έπρεπε να υπάρχει, πολιτική πράξη, ενδιαφέρον ζωηρό και ενεργητική συμμετοχή των μελών της κοινότητας στη συλλογική ζωή. Και αυτή μόνο στις αρχαίες ελληνικές «πόλεις», που είχαν λίγο ως πολύ ελεύθερο πολιτικό βίο, υπήρχε. Αυτός άλλωστε είναι και ο κύριος λόγος που η φιλοσοφία γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα. 

Η φιλοσοφία ως κριτική θεωρία της σύγχρονης κοινωνίας

Η γεωγραφική περιοχή στην οποία ανέκαθεν ανθούσε η φιλοσοφία είναι η Ευρώπη με γενέθλια πηγή, φυσικά, την Ελλάδα. Για πολλούς αιώνες κατείχε κυρίαρχη θέση ανάμεσα σε εκείνους που διαπνέονταν από πνευματικές ανησυχίες. Η εποχή μας όμως έχει υποστεί τέτοια μετάλλαξη που έχει αναγκάσει τη φιλοσοφία να υποχωρήσει σε δεύτερο πλάνο. Σήμερα οι συζητήσεις γίνονται κατά κύριο λόγο στο οικονομικό, στο τεχνολογικό, καθώς και στο (ελάχιστα πνευματικό) πολιτικό πεδίο. Υπάρχει όμως (ευτυχώς) μεγάλος αριθμός συγχρόνων μας που επιθυμούν και προσπαθούν να αντισταθούν στο ξεπούλημα της πνευματικότητας και τη θυσία της στο βωμό της ενασχόλησης μόνο με οικονομικά και τεχνολογικά θέματα, ενώ αρνούνται να δεχτούν την αντικατάσταση της φιλοσοφίας από τον σύγχρονο εσωτερισμό και τον αποκρυφισμό. Αυτοί οι αρνητές της ισοπέδωσης των αιώνιων πνευματικών αξιών, προκειμένου να βρουν στήριξη, επιστρέφουν στις ρίζες, δηλαδή στους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, μεταξύ των οποίων μια από τις κορυφαίες θέσεις κατέχει ο Πλάτωνας. Ποιον ρόλο μπορεί να παίξει πλέον η φιλοσοφία σήμερα, κυρίως μάλιστα σε μια Ευρώπη που ασχολείται κυρίως με οικονομικά θέματα;
Ο καθηγητής Δημ.Μαρκής στο βιβλίο του “Υπό τη σκιάν του Πλάτωνος” με υπότιτλο «δοκίμια ευρωπαϊκής φιλοσοφίας» ασχολείται με αυτό το θέμα. Από αυτό το βιβλίο αναδημοσιεύω ένα απόσπασμα από τον πρόλογο.  

Η ευρωπαϊκή φιλοσοφία τελεί υπό την σκιά του Πλάτωνα ως τις μέρες μας. Ο Πλάτωνας δημιούργησε το φιλοσοφικό κώδικα με τον οποίο όλοι οι λαοί της Ευρώπης επικοινώνησαν μεταξύ τους. Ο κώδικας αυτός μεταφράστηκε, ερμηνεύτηκε, μεταποιήθηκε και αποδομήθηκε στη φιλοσοφική νεωτερικότητά μας, αλλά παρέμεινε παρ’ όλες τις ιστορικές του μεταμορφώσεις το βασικό εννοιολογικό σχήμα της ευρωπαϊκής ορθολογικότητας. Η φιλοσοφία εγκαθίδρυσε εκείνο τον πνευματικό χώρο όπου η Ευρώπη αναστοχάστηκε τον εαυτό της και αυτοεκπροσώπησε το αληθινό της κοσμοείδωλο παρ’ όλες τις επιμέρους πολιτικές διαφορές των λαών της. Η φιλοσοφία παρέμεινε έτσι ως τις μέρες μας ευρωκεντρική, άρα και ελληνοκεντρική. Εκτός Ευρώπης και Ελλάδας δεν υπήρξε ποτέ φιλοσοφία· υπήρξε μύθος, αλλά όχι λόγος, όπως λέγει ο Hegel. Η φιλοσοφία λειτούργησε ως ο τροφοδότης της Ευρώπης με όλες εκείνες τις λογικές και πολιτικές ιδέες που αποτέλεσαν την πνευματική φυσιογνωμία της και την κατέστησαν ηγετική πνευματική δύναμη στον κόσμο.

Η έννοια του δικαίου κατά τον Πλάτωνα

Το θέμα της δικαιοσύνης, του ορισμού της, των ορίων της και του ρόλου που διαδραματίζει στην ισορροπία της φύσης, έχει απασχολήσει πολλούς φιλοσόφους κατά το παρελθόν. Σε πολλά έργα του Πλάτωνα γίνεται εμφανής η αναζήτηση των απαντήσεων στο ερώτημα «πόση αξία έχει η προσπάθεια ενός ανθρώπου να διάγει μια ζωή δίκαιη;» 

Η Πλατωνική φιλοσοφία θεωρεί ως δεδομένη την αθανασία της ψυχής, οπότε το ερώτημα «πού πηγαίνει ο δίκαιος και πού ο άδικος άνθρωπος όταν πεθαίνει;» γεννάται εύλογα.
Οι θρησκείες έχουν δώσει τις απαντήσεις τους σε αυτό το ερώτημα. Αιώνια ευτυχία για τον δίκαιο και αιώνια τιμωρία για τον άδικο. Τόσο απλά! Όμως ο φιλοσοφών νους μπορεί να ικανοποιηθεί με μια τέτοια απάντηση; 

Σε αυτό το θέμα ό Πλάτωνας κάνει τις δικές του σκέψεις και αναζητήσεις προσπαθώντας να δώσει τις δικές του απαντήσεις, που σε πολλές περιπτώσεις μοιάζουν ως συνένωση των πιστεύω γνωστών μας θρησκειών, αρκετές από τις οποίες δεν είχαν εμφανιστεί στην εποχή του.