Η ατιμωρησία των κατόχων της εξουσίας (του Εδουάρδο Γκαλεάνο)

Στο κείμενό του που έχω ξεχωρίσει από το βιβλίο του "Ένας κόσμος ανάποδα"*, ο Εδουάρδο Γκαλεάνο σχολιάζει το θέμα της ατιμωρησίας των κατόχων της εξουσίας, παίρνοντας ως παράδειγμα γεγονότα που έχουν συμβεί σε χώρες της Λατινικής Αμερικής. Διαβάζοντάς το όμως θα βρείτε πολλές ομοιότητες με εμπειρίες - κυρίως πρόσφατες - που έχουμε κι εμείς στη χώρα μας. Και αυτό μας δημιουργεί πολλές σκέψεις ... 
Το κείμενο είναι το μεγαλύτερο μέρος από το κεφάλαιο με τίτλο "Η ατιμωρησία των κυνηγών κεφαλών".

Όλοι είμαστε ίσοι απέναντι στο νόμο. Απέναντι σε ποιο νόμο; Μήπως το θείο νόμο; Επειδή απέναντι στον επίγειο νόμο η ισότητα χάνεται ολοένα περισσότερο, σε όλα τα μέρη της γης, αφού η εξουσία έχει την κακή συνήθεια να κάθεται πάνω σε ένα από τα δυο τάσια της ζυγαριάς που κρατάει η δικαιοσύνη.

Η πραγματική ιστορία του ανθρώπινου γένους ήταν και είναι γεμάτη από ανισότητες απέναντι στο νόμο, ωστόσο η επίσημη ιστορία δε γράφεται από τη μνήμη αλλά από τη λήθη.
Κατά κανόνα οι πολιτικές κυβερνήσεις περιορίζονται στη διαχείριση της αδικίας, διαψεύδοντας τις ελπίδες για αλλαγή σε χώρες όπου η δημοκρατία προσκρούει συνεχώς πάνω στο τείχος των εχθρικών προς τη δημοκρατία οικονομικών και κοινωνικών δομών.

Η άσκηση πολιτικής εξουσίας από ενάρετους, κατά τον Πλάτωνα

Ένα θέμα που συζητιέται, όσον αφορά το πολιτικό προσωπικό, είναι το χαμηλό επίπεδό του. Στη χώρα που υπερηφανεύεται ότι γέννησε τη Δημοκρατία, αυτό είναι ανεπίτρεπτο. Ποιος είναι ο λόγος που δεν ασχολούνται αξιόλογα άτομα στην εποχή μας με την πολιτική. Η δική μου εξήγηση (και από προσωπική πληροφόρηση) είναι ότι η πολιτική εξουσία ασκείται από ένα κλειστό κύκλωμα, που το απαρτίζουν μέλη με συγκεκριμένους στόχους και το οποίο αποβάλλει κάθε άτομο που έχει τη φιλοδοξία να προσφέρει θετικές υπηρεσίες στην πατρίδα μας και που ξεφεύγουν από τα καθιερωμένα.

Ακόμα και ο έλεγχος του Πόθεν Έσχες για τους εκλεγμένους πολιτικούς - που θεωρητικά θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως θετικό μέτρο - χρησιμοποιείται με τρόπο που στερείται νοήματος. Σωστότερο θα ήταν να καταγραφόταν η περιουσία τού για πρώτη φορά εκλεγόμενου πολιτικού και κατόπιν, να γινόταν κατ'έτος σύγκριση των περιουσιακών του στοιχείων με εκείνα που διέθετε πριν εισέλθει στη Βουλή. Έτσι θα διαπιστωνόταν αν η περιουσία του ήταν αποτέλεσμα της άσκησης πολιτικής εξουσίας. Αλλά για τέτοια θέματα απαιτείται πολιτική βούληση, που φυσικά δεν υπάρχει.
Ως γνωστόν η καταγραφή της περιουσίας αυτών που αναλάμβαναν πολιτική εξουσία είναι μέτρο που ίσχυε στην Αθηναϊκή Δημοκρατία, την οποία τόσο επικαλούμαστε, όταν μας συμφέρει.
Στην άσκηση πολιτικής εξουσίας από ηθικά άτομα αναφέρεται και το σύντομο κείμενο από την Πολιτεία του Πλάτωνα ( 347 a-d) που παραθέτω στη συνέχεια (μεταφράζοντάς το με προσπάθεια χρήσης κατά το δυνατόν σύγχρονου λόγου).  Σε αυτό τονίζεται η ανάγκη ανάληψης πολιτικών ευθυνών από ενάρετους με μοναδικό σκοπό να αποτρέψουν τους φαύλους από την άσκησή της. 



...Άρα δεν εννοείς ότι όταν οι πιο ενάρετοι δέχονται να ασκήσουν πολιτική εξουσία, το κάνουν προκειμένου να λαμβάνουν αντιμισθία. Ή δεν γνωρίζεις ότι χαρακτηρίζεται και είναι ντροπή το να είναι κάποιος φιλόδοξος και φιλάργυρος;

Γι’ αυτό, λοιπόν, οι άνθρωποι με ηθικό φρόνημα ούτε για χρήματα ούτε για τιμές πρέπει να επιδιώκουν να ασκήσουν πολιτική εξουσία, επειδή δεν θέλουν ούτε φανερά να εισπράττουν μισθό για το πολιτικό τους αξίωμα, ώστε να αποκαλούνται μισθοδοτούμενοι, ούτε κρυφά να παίρνουν οι ίδιοι χρήματα λόγω άσκησης πολιτικής εξουσίας, ώστε να χαρακτηρίζονται κλέφτες, ούτε για να απολαύσουν τιμές λόγω φιλοδοξίας. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις για την κατάκτηση της εξουσίας από την Αριστερά

Θα μπορούσε να το έχει γράψει αυτές τις μέρες! Δεν είναι το πρώτο κείμενο του Χατζιδάκι που δείχνει να έχει διαχρονική αξία. Αυτό σημαίνει είτε ότι τα σχόλιά του έφταναν μέχρι τη ρίζα της ελληνικής νοοτροπίας είτε ότι όσα χρόνια κι αν περάσουν οι Έλληνες δεν αλλάζουν. Είτε, φυσικά, και τα δυο.
Το συγκεκριμένο κείμενο γράφτηκε το 1988. Κι όμως, περιγράφει τη σημερινή πραγματικότητα.

Η Κρατική εξουσία αγαπάει τους εραστές της και καταδιώκει όσους την αντιπαθούν και την εχθρεύονται. Είναι μια εγωπαθής και ανεγκέφαλη Κυρία, που εννοεί να οικειοποιείται, με τους εκάστοτε επίσημους εραστές της, τις έννοιες Πατρίδα, Έθνος, Εκκλησία, Οικογένεια και όλα τα καταλήξαντα με αντιπαθή και ανυπόληπτα οχυρά των κρατούντων. Και είδαμε στα χρόνια αυτά την Αριστερά π.χ., από την ώρα που δήλωσε μελλοντικός εραστής της Κυρίας και μάλιστα με «δημοκρατικές διαδικασίες», να γίνεται νόμιμο μέλος της πολιτείας, να εκκλησιάζεται, να σκέφτεται «εθνικά», να συνυπάρχει και να... περιμένει. Πού καιρός για επανάσταση! Και γιατί άλλωστε; Να διορθωθεί τι και με ποιο τρόπο; Όλες οι επαναστάσεις καταλήγουν στην κατάκτηση της ανεγκέφαλης, όπως είπαμε, Κυρίας. Της Εξουσίας. Αυτή η κατάκτηση, ως γνωστόν, δημιουργεί Δίκαιον, μακράν των ονειρικών στόχων μιας επανάστασης. Οι άνθρωποι που προκύπτουν από μια επανάσταση, περιέχουν τα ίδια συστατικά με τους αποχωρήσαντες ή τους ηττηθέντες. Η καταπίεση ευνοεί την αντίσταση και την ψυχική υγεία. Η επιτυχία και η επικράτηση κάνει ν’ αναβιώνει η εγωπάθεια, ο απολυταρχισμός, ο συγκεντρωτισμός και η απανθρωπιά. Η αντίσταση ξαναγεννά. Η Εξουσία φθείρει, καταστρέφει τα ζωογόνα κύτταρα του ανθρώπου. Χρειάζεται ισχυρή παιδεία για ν’ ανθέξει κανείς στην έννοια της Εξουσίας και της επιτυχίας.

Η αντίθεση κράτους-κοινωνίας και η θέση του πολίτη

Πώς εντάσσεται ένας πολίτης σε μια κοινότητα και ποιά είναι η σχέση του ατόμου με την πολιτική εξουσία;
Γίνονται πολλές συζητήσεις και έρευνες που ασχολούνται με αυτό το ζήτημα, ενώ μια από τις αντιλήψεις που κυριαρχούν είναι αυτή που αντιτάσσει την κοινωνία στο κράτος: υπογραμμίζει την ελευθερία των ατόμων ή των κοινοτήτων, σε αντίθεση με το κράτος που θεωρεί­ται εξουσία εκτός της κοινωνίας, αλλά που επιβάλλεται σε αυτήν. Η ιδιότητα του πολίτη εξαρτάται, στην προκειμένη περίπτωση, από την προσχώρηση σε έναν ορισμένο τρόπο ζωής, σκέψης ή πίστης.

Όσον αφορά τις κυρίαρχες πολιτικοοικονομικές θεωρίες- τον φιλελευθερισμό και τον μαρξισμό - είναι εκ διαμέτρου αντίθετες ή μήπως έχουν και αρκετά κοινά σημεία; 

Το παρακάτω κείμενο του Γάλλου καθηγητή φιλοσοφίας και πολιτικής Patrice Canivez ασχολείται με αυτά τα θέματα.

Η αντίθεση κράτους-κοινωνίας

Η αντίθεση αυτή χρησιμοποιείται γενικά, για να προσδώσει αξία στον αυθορμητισμό, στην ελευθερία ή στα προβλήματα της κοινωνικής ζωής, αναφορικά με την «αλλότρια», διοικητική ή γραφειοκρατική εξουσία του κράτους. Με τον όρο κοινωνία εννοούμε την κοινότητα των ατόμων που συνδέονται μεταξύ τους με τις καθη­μερινές σχέσεις εργασίας και συναλλαγής. Προσδίδουμε λοιπόν αξία στην «ανθρώπινη» πλευρά των σχέσεων εγγύτητας, μέσα στην ίδια πόλη ή στον ίδιο χώρο εργασίας, καθώς και στην αλληλεγγύη των επαγγελμάτων που ασκούν τα άτομα (πωλητής, γιατρός κλπ.), η οποία τα καθιστά όλα αλληλοεξαρτώμενα. Κοινωνία είναι το σύνολο των «οριζόντιων» σχέσεων ατόμων και ομάδων. Η ιδιαίτερη δομή της είναι η οργάνωση της εργασίας της κοινότητας, το δίκτυο των επαγγελμάτων που ασκούνται μέσα σε αυτήν. Όμως το επίθετο «οριζόντιες» είναι παραπλανητικό. Στην πραγματικότητα, τα επαγγέλματα που ασκούνται στην κοινωνία είναι ιεραρχημένα και δεν διαθέτουν όλα τα άτομα τα ίδια πλεονεκτήματα ούτε, κυρίως, την ίδια εξουσία επί της οργάνωσης της παραγωγής, των συναλλαγών και της κατανάλωσης.

Η Βία ως Εργαλείο της Εξουσίας και του Ολοκληρωτισμού

Το χρόνο που πέρασε υπήρξε μεγάλη συζήτηση για το θέμα της βίας. Επιπλέον είχαμε βίαιες ενέργειες τόσο από την πλευρά της νόμιμης εξουσίας (κλείσιμο ΕΡΤ, επιθέσεις των ΜΑΤ εναντίον πολιτών) όσο και πράξεις (δολοφονία Φύσσα), αλλά και αποκαλύψεις για διαφόρων τύπων βιαιότητες από την πλευρά του ακροδεξιού, ναζιστικής πρακτικής, κόμματος της Χρυσής Αυγής, που τελικά οδήγησαν στη σύλληψη κορυφαίων στελεχών της.
Η βία είναι ένα διαχρονικό, σύνθετο φαινόμενο που δεν αντιμετωπίζεται απλά με συλλήψεις ή με θεατρινίστικες αστείες ερωτήσεις, του τύπου "καταδικάζετε τη βία;", που απευθύνουν πολιτικάντηδες από τα τηλεοπτικά παράθυρα των συστημικών ΜΜΕ.
Η βία συνοδεύει το ανθρώπινο είδος από την εμφάνισή του στη γη. Ήταν το εργαλείο που χρησιμοποιούσε είτε για την επιβίωσή του (κυνήγι, αντιμετώπιση εχθρών), είτε για την επικράτησή του (ανταγωνισμός στις κοινωνικές ομάδες).

Αποσπώντας τον άνθρωπο από έναν υποθετικό, αρχέγονο τρόμο με σκοπό τον εξανθρωπισμό του, η βία σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας εκβάλλει σε πολύ συγκεκριμένες εξοντωτικές πρακτικές, απορρέοντας από μια τρομαχτική διαδικασία απανθρωπισμού. Οδηγώντας σε παράφορες και αποκαλυπτικές ενορχηστρώσεις, η βία διαθέτει ένα προνομιούχο εργαλείο φοβερής αποτελεσματικότητας: την Εξουσία, με τη συνήθη σημασία της πολιτικής εξουσίας, σημασία παραδειγματική για διαφορετικά συστήματα οργάνωσης και άσκησης της κυριαρχίας και της αυθεντίας: θρησκευτική, οικονομική, κοινωνική, πολιτιστική ή άλλη εξουσία. Αμέσως εντυπωσιαζόμαστε από την συνάφεια εξουσίας και βίας: πάντοτε, κατά έναν τρόπο, η εξουσία αντιμετωπίζει και χρησιμοποιεί τη βία, ενώ αυτή η τελευταία εκφράζει αντίστοιχα μια ορισμένη μορφή εξουσίας. Και επιπλέον υπάρχει μια εξωφρενική οικειότητα μεταξύ εξουσίας και βίας, δεσμοί τόσο στενοί και δομικοί ώστε καταλήγουμε στη σκέψη πως το αληθινό πρόβλημα της εξουσίας είναι η βία και η μοναδική πραγματική σκοπιμότητα της βίας είναι η εξουσία υπό οποιαδήποτε μορφή. Με λίγη περισσότερη προσπάθεια συσχέτισης και εξονυχιστικής μελέτης θα είχαμε το ελεύθερο να πούμε ότι στην καρδιά της εξουσίας στέκεται η βία και στην καρδιά της βίας η εξουσία.