Η κρίση του 1929 και η κρίση του 2008-9: Συγκριτική προσέγγιση

Δεν είναι λίγες οι φορές που συγκρίνουμε την πρόσφατη χρηματοοικονομική κρίση με εκείνη του 1929.
Ποιες είναι οι ομοιότητες και ποιες οι διαφορές τους, όμως; Την απάντηση δίνει το κείμενο που αναδημοσιεύω στη συνέχεια.
Πρόκειται για απόσπασμα από μια μελέτη που δημοσίευσε η Διεύθυνση Οικονομικών Μελετών της Τράπεζας της Ελλάδος το Νοέμβριο του 2009, λίγους μήνες δηλαδή, πριν ξεκινήσει η μνημονιακή περιπέτεια της Ελλάδας. Η σύγκριση αυτή, που αφορά όχι μόνο τα αίτια και τα βασικά χαρακτηριστικά των δυο κρίσεων, αλλά και ―πολύ περισσότερο― τον τρόπο αντίδρασης των οικονομικών αρχών, μας βοηθάει να δούμε και σε ποιο σημείο βρισκόταν οι οικονομίες των ανεπτυγμένων, κυρίως, χωρών εκείνη την κρίσιμη περίοδο.


Αν και οι ιστορικοί της οικονομίας αποδίδουν τη Μεγάλη Ύφεση στην ξαφνική και καθολική κατάρρευση (το “κραχ”) του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης την Τρίτη 29 Οκτωβρίου 1929 μετά τη διαμόρφωση των τιμών των μετοχών σε πολύ υψηλά επίπεδα το μήνα που είχε προηγηθεί, οι οικονομολόγοι θεωρούν την κατάρρευση των μετοχών σύμπτωμα και όχι βασικό αίτιο της κρίσης. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, αμέσως μετά τη χρηματιστηριακή αναταραχή, κλίμα αισιοδοξίας επικράτησε για λίγο, τόσο στη κυβέρνηση όσο και στην αγορά.
Στις αρχές του 1930, το χρηματιστήριο ανέκαμψε προσωρινά και οι τιμές επέστρεψαν στα επίπεδα του Απριλίου του 1929. Αν και οι δημόσιες δαπάνες και οι ιδιωτικές επενδύσεις συνέχιζαν να αυξάνονται το πρώτο εξάμηνο του 1930, η καταναλωτική δαπάνη μειώθηκε σημαντικά εξαιτίας των μεγάλων απωλειών εισοδήματος από την πτώση των τιμών των μετοχών. Παράλληλα, ένα μεγάλο μέρος της γεωργικής παραγωγής καταστράφηκε εξαιτίας της μεγάλης ανομβρίας το καλοκαίρι του 1930, συμπιέζοντας ακόμη περισσότερο το εισόδημα των αγροτικών οικογενειών. Η μείωση επομένως της κατανάλωσης και η απροθυμία των νοικοκυριών να συνάψουν νέα δάνεια προκάλεσαν μείωση της συνολικής ενεργού ζήτησης, πτώση των τιμών, συσσώρευση αποθεμάτων, μείωση των πωλήσεων κυρίως των βιομηχανικών αγαθών και εν τέλει της συνολικής παραγωγής.

Τι περιλαμβάνει ο όρος "αγορές"

Η παγκοσμιοποίηση έχει αναδείξει τις αγορές σε υπ'αριθμόν ένα παράγοντα που επηρεάζει την παγκόσμια οικονομία. Ο όρος "αγορές" τι ακριβώς περιλαμβάνει;
Στη συνέχεια παραθέτω έναν - κατά το δυνατόν πλήρη - κατάλογο.

Ως αγορές, λοιπόν, νοούνται:

α.  Oι λεγόμενες «χρηματιστηριακές αγορές», με τις διαφορετικές μορφές εκδήλωσής τους, όπου οι επενδυτές αγοράζουν και πουλάνε φυσικά και χρηματιστικά περιουσιακά στοιχεία ή χρηματοπιστωτικές απαιτήσεις. Οι ειδικότερες μορφές τους είναι οι εξής:

Ποιοι αποφασίζουν αν μια χώρα θα χρηματοδοτηθεί από τις αγορές

Πριν έξι χρόνια άκουσαν όλοι οι Έλληνες πολίτες, ακόμα και οι μη ειδικοί, για την ύπαρξη των Credit Default Swaps, γνωστών ως CDS, δηλαδή των ασφαλίστρων έναντι πιστωτικού κινδύνου χρεογράφων που χρησιμοποιούν οι δανειστές για να προστατεύσουν κάποια επένδυσή τους από τυχόν αστοχία ή αδυναμία του εκάστοτε δανειζόμενου να τηρήσει τις δεσμεύσεις και το χρονοδιάγραμμα πληρωμών του. Μάθαμε και για το πώς μέσω αυτών σηματοδοτείται η χρεοκοπία μιας χώρας.

Ποιοι είναι όμως αυτοί που αποφασίζουν πότε έχει χρεοκοπήσει μια χώρα;

Είναι ορισμένοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί, τράπεζες και επενδυτικές εταιρείες που επηρεάζουν με τις κινήσεις και τις αποφάσεις τους τα τελευταία χρόνια την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας. Και είναι οι ίδιοι που αποκομίζουν κέρδη από την έκδοση των cds, αφού αυτές είναι που θα κρίνουν το τελικό ποσό που θα πρέπει να πληρωθεί στα ασφάλιστρα κινδύνου που οι ίδιες εκδίδουν!
Αυτό δημιουργεί υποψίες - όχι αβάσιμες - ότι οι αποφάσεις τους έχουν σχέση με την ευχέρεια αποκόμισης δικού τους οφέλους. Σοβαρότερη είναι η δυνατότητα ή μη που δίνουν σε κάποιο κράτος να έχει πρόσβαση στις αγορές.

Πού οφείλονται οι λανθασμένες εκτιμήσεις των αγορών;

Τα τελευταία χρόνια έχουμε γίνει μάρτυρες (και θύματα) των μεγαλύτερων λαθών σε υπολογισμούς και προβλέψεις που έκαναν οι διεθνείς αγορές (και το ΔΝΤ, φυσικά) όσον αφορά τα οικονομικά μεγέθη της χώρας μας. Πολλοί λοιπόν αναρωτιούνται που οφείλεται αυτή η ανικανότητα των αγορών να κρίνουν σωστά τη φερεγγυότητα των κρατών, καθώς και ποιος είναι ο ρόλος που παίζουν οι οίκοι αξιολόγησης στον επηρεασμό των επενδυτών. Σύμφωνα με όσους πιστεύουν στην αποτελεσματικότητα των χρηματοοικονομικών αγορών, οι παράγοντες της αγοράς λαμβάνουν υπόψη την αντικειμενική δημοσιονομική κατάσταση για να υπολογίσουν τους κινδύνους που

συνεπάγεται η εγγραφή τους σε ένα κρατικό δάνειο. Ας πάρουμε την περίπτωση του ελληνικού χρέους: οι παράγοντες της αγοράς και όσοι παίρνουν τις σχετικές αποφάσεις κρίνουν την κατάσταση με μόνο κριτήριο τις χρηματοοικονομικές εκτιμήσεις. Έτσι, μιας και το επιτόκιο που απαιτείται από την Ελλάδα αυξήθηκε παραπάνω από 10%, όλοι συμπεραίνουν ότι ο κίνδυνος χρεοκοπίας επίκειται: εφόσον οι επενδυτές απαιτούν ένα τόσο μεγάλο ασφάλιστρο κινδύνου, τότε ο κίνδυνος πρέπει να είναι ιδιαίτερα υψηλός.

Η ολιγαρχία των αγορών εχθρός της δημοκρατίας

Παρατηρούμε ότι στις περισσότερες πολιτικές συζητήσεις που παρακολουθούμε έχουν πάψει να κυριαρχούν θέματα πολιτικής, αλλά κυριαρχούν οικονομικά θέματα. Έχουμε και στη χώρα μας την εμπειρία απουσίας πολιτικής βούλησης επίλυσης των προβλημάτων των πολιτών και οι όποιες αναλύσεις ακούμε αναφέρονται σε αριθμούς που αφορούν τη χώρα, αλλά δεν λαμβάνουν υπόψη την επίπτωση της ασκούμενης οικονομικής πολιτικής στις ζωές των πολιτών. Είναι φανερό ότι το δημοκρατικό πολίτευμα διάγει κρίσιμες ώρες. Μπορεί να σωθεί ή η επικράτηση των αγορών δεν αφήνει πριθώρεια διάσωσής του;
Ο καθηγητής Γιώργος Κοντογιώργης διατυπώνει στο κείμενο που ακολουθεί ορισμένες σκέψεις που μπορούν να χρησιμεύσουν ως οδηγός για πράξεις και συζητήσεις, προκειμένου να αναστήσουμε το καλύτερο πολίτευμα που έχει βρει ο άνθρωπος, αλλά, κατά τα φαινόμενα, αποτελεί τον μεγαλύτερο εχθρό των αγορών του κέρδους.

Υπάρχει προηγούμενο παράδειγμα αντίστοιχο με το "Ελληνικό Πρόβλημα";
 
Δεν υπάρχει αντιστοιχία σε άλλες χώρες ή άλλες εποχές με το αποκαλούμενο «Ελληνικό Πρόβλημα». Στη Δύση η κρίση συνέβη επειδή διερράγη η ισορροπία μεταξύ κοινωνίας, κράτους και αγορών, λόγω του ότι οι φορείς των τελευταίων έθεσαν σε ομηρία την πολιτική τάξη. Οι αγορές, έχοντας οικειοποιηθεί την πολιτική κυριαρχία, επέβαλαν την αυτορρύθμιση, η οποία οδήγησε στην απορύθμιση. Απέμενε, ωστόσο, το κράτος να λάβει τα θεμελιώδη μέτρα για μια νέα ρύθμιση της λειτουργίας των αγορών. Δεν άλλαξαν τον σκοπό της πολιτικής, που είναι το συμφέρον των αγορών και όχι της κοινωνίας. Όμως, το σύστημα λειτουργεί, τείνοντας προς μια κανονιστική εξισορρόπηση της λειτουργίας των αγορών. Στην Ελλάδα, η διάρρηξη της ισορροπίας αποτελεί τη σταθερά, όχι λόγω των αγορών, αλλά της κομματοκρατίας. Η αποκατάστασή της διέρχεται, επομένως, από τη διόρθωση του κράτους και κυριολεκτικά από την ανασυγκρότηση του πολιτικού συστήματος. Για να γίνει όμως αυτό πρέπει ο διαχειριστής της πολιτικής να αρνηθεί τον εαυτό του. Εξού και η κατάσταση γίνεται αδιέξοδη. Έριξαν τη χώρα στα δίχτυα της διεθνούς των αγορών για να αποφύγουν την αλλαγή, όχι γιατί ήταν αναγκαίο. Μας υπέβαλαν σε μια επαχθή όσο και ταπεινωτική εξωτερική κατοχή για να διατηρήσουν ανέπαφη τη δική τους απεχθή κατοχή. Επιλέγουν την καταστροφή της χώρας αντί της έμπρακτης μεταμέλειας που θα αποκαθιστούσε τη νομιμοποίησή τους. Ακόμη και τώρα παρατηρούμε ότι ο πολιτικός διάλογος γίνεται για τους όρους της μεταφοράς του ελληνικού προβλήματος στην Ευρώπη και όχι υπό το πρίσμα της ανασυγκρότησης της χώρας. Η ιδιαιτερότητα αυτή εξηγεί το βάθος και το μάκρος της κρίσης, αυτό που λέμε ελληνικό αδιέξοδο.

Οι εθνικές οικονομίες όμηροι των αγορών

Είναι γεγονός ότι με τον τρόπο που διαμορφώνονται και λειτουργούν οι δυτικές -κυρίως- οικονομίες έχουν καταστεί έρμαιο στις ορέξεις και τις διαθέσεις των αγορών.
Ενώ τα χρέη πνίγουν τα κράτη, τους επιβάλλονται δήθεν θεραπευτικές μέθοδοι που έχουν τα αντίθετα αποτελέσματα από τα διαφημιζόμενα. Είναι πλέον προφανές ότι τα εφαρμοζόμενα "προγράμματα διάσωσης" δεν έχουν στόχο την απαλλαγή των εθνικών οικονομιών από τα χρέη τους. Μήπως αντίθετα έχουν σκοπό την εξάρτησή τους από τις πηγές ρευστότητας, δηλαδή τις αγορές, που όμως έχουν ονοματεπώνυμα, αυτά των μεγαλύτερων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων; Εξάρτηση που θυμίζει εκείνη των ναρκομανών που δεν αντέχουν χωρίς τη δόση τους; (αυτό σας φέρνει κάτι στο μυαλό;)
Το παρακάτω άρθρο φωτίζει κάποιες πτυχές αυτών των ερωτημάτων.

Διάσωση της χώρας ή παράδοση στις αγορές;
(του Κώστα Βεργόπουλου)

Υποτίθεται ότι τα προγράμματα λιτότητας και περικοπών δημοσίων δαπανών στην Ελλάδα και την Ευρώπη αιτιολογούνται με στόχο τη μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και κατ’επέκταση τη μελλοντική απομείωση του χρέους. Ωστόσο, σε όλες τις περιπτώσεις ενώ τα πρώτα τίθενται υπό αυστηρό έλεγχο, από την άλλη πλευρά τα δεύτερα συνεχίζουν τη μη αντιστάσιμη άνοδό τους όχι μόνον στη χώρα μας αλλά εξίσου στις υπόλοιπες υπερχρεωμένες χώρες της Ευρωζώνης. Όση αυστηρότητα επιδεικνύεται στο δραστικό περιορισμό των ελλειμμάτων, τόση και μεγαλύτερη χαλαρότητα καταγράφεται στην εκτίναξη των δημοσίων χρεών.
Σχετικά πρόσφατο παράδειγμα, η Ιταλία: ο εκλεγείς πρωθυπουργός Ματέο Ρέντσι εξήγγειλε πρόγραμμα όχι λιτότητας αλλά άμεσης ανάκαμψης της ιταλικής οικονομίας με έκτακτη κινητοποίηση 90 πρόσθετων δις ευρώ. Η χρηματοδότηση του προγράμματος συνεπάγεται περαιτέρω εκτίναξη του ιταλικού δημόσιου χρέους που ανέρχεται ήδη σε 132% του ιταλικού ΑΕΠ. Εντούτοις η προγραμματισμένη έκρηξη του χρέους δεν αποδοκιμάσθηκε από τη Γερμανίδα καγκελάριο κατά την πρόσφατη συνάντησή τους στο Βερολίνο, αλλά, αντιθέτως, θεωρήθηκε «λογική» και εγκρίθηκε ακόμη και από τη «σκληρή» Bundesbank.
Αλλά και στην ελληνική περίπτωση, ενώ οι πάντες ωρύονται κατά των ελλειμμάτων, από την άλλη πλευρά δεν ανησυχούν εξίσου για την εκτίναξη του χρέους το οποίο από 115% του ΑΕΠ το 2009 έχει σήμερα φθάσει σε 175%. Αντιθέτως μάλιστα, η προσθήκη νέων χρεών στα παλαιά θεωρείται όχι επιδείνωση της θέσης του οφειλέτη, αλλά «διάσωση». Αποκορύφωση της «διάσωσης» θεωρείται η στιγμή κατά την οποία ο υπερχρεωμένος οφειλέτης θα απευθυνθεί στις αγορές του χρήματος για να συνάψει νέα δάνεια, ακόμη και με κόστος δανεισμού πολλαπλάσιο από αυτό των πακέτων της «διάσωσης».

'Εξοδος στις Αγορές: Τι σημαίνει και γιατί γίνεται τώρα; (του Γ.Βαρουφάκη)

Ότι η περιβόητη "έξοδος στις αγορές" αποτελεί ένα προεκλογικό πυροτέχνημα έχει γίνει κατανοητό από όλους τους έλληνες πολίτες, όσους τουλάχιστον δεν δέχονται να παραμυθιάζονται από τόσο εξόφθαλμα παραπλανητικά συνθήματα.
Είναι όμως μόνο αυτό; Δυστυχώς όχι! Πέραν τούτου φαίνεται πως υπάρχουν και κάποιες άλλες κρυφές κι επικίνδυνες παράμετροι, τις οποίες θα μας παραθέσει στη συνέχεια ο καθηγητής (ευτυχώς όχι πολιτικός) Γιάννης Βαρουφάκης, μέσω ενός άρθρου του που αναδημοσιεύω από το τελευταίο HOT DOC.

ΕΞΟΔΟΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΕΣ 
ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΤΩΡΑ
Κυβέρνηση και τρόικα πανηγυρίζουν την έξοδο στις αγορές. Την ίδια ώρα μας λένε ότι το δημόσιο έχει σημαντικό πρωτογενές πλεόνασμα, όπερ μεθερμηνευόμενον, δεν έχει λόγο να δανείζεται για μισθούς, συντάξεις, ακόμα και για... προεκλογικό κοινωνικό μέρισμα. Τότε γιατί δανειζόμαστε από τις αγορές πριν καλά-καλά λάβουμε τις τελευταίες δόσεις του Μνημονίου 2;

Ας αρχίσουμε από απλή αριθμητική: Έστω ότι δανειζόμαστε 5 δισ. από τις αγορές, εντός του 2014, με επιτόκιο 5%· Το κόστος για το δημόσιο θα είναι, αρχικά, μεταξύ 50 και 80 εκατομμυρίων προμήθεια για την Goldman Sachs, την Deutsche Bank ή όποιον άλλον οίκο χρησιμοποιήσει η κυβέρνηση ως ατζέντη. Αυτά με το καλημέρα. Από εκεί και πέρα θα πρέπει να καταβάλουμε ένα ποσό 276 εκατομμυρίων ετησίως για τόκους από το 2015 έως και το 2020. Το οποίο σημαίνει ότι κάθε χρόνο πάνω από το μισό φετεινό προεκλογικό κοινωνικό μέρισμα θα δίνεται στους αγοραστές των υπό έκδοση ομολόγων.

Μπαλτακιάδα και "έξοδος στις αγορές"

Αν μη τι άλλο, σε αυτή τη χώρα δεν βαριόμαστε ποτέ. Η επικαιρότητα έχει πάντα γεγονότα, ώστε και τα κανάλια να έχουν θέματα να γεμίζουν το πρόγραμμά τους!

Σήμερα είχαμε και την έκρηξη βόμβας μέσα σε παγιδευμένο αυτοκίνητο στο κέντρο της Αθήνας. Αλλά δεν θα αφήσουμε αυτό το γεγονός να μας παρασύρει μακριά από τις δυο άλλες βόμβες. Η μια δεν είναι άλλη από το βίντεο με τον Μπαλτάκο, που δεν άφηνε αμφιβολίες για τις (έστω εγκαταλειμμένες σήμερα) προθέσεις της ΝΔ προκειμένου να παραμείνει στην εξουσία να συνεργαστεί ακόμα και με το διάβολο, στη συγκεκριμένη περίπτωση με τη Χρυσή Αυγή. Η άλλη βόμβα είναι η περιβόητη και πολυδιαφημισμένη «έξοδος στις αγορές».

Ας αρχίσουμε με την «Μπαλτακιάδα». Έχουν γραφεί ήδη πάρα πολλά που δεν έχει νόημα να αναφερθούμε αναλυτικά σε αυτά που ακούσαμε στο βίντεο από τον εκπρόσωπο του πρωθυπουργού στο Υπουργικό Συμβούλιο και όχι μόνο.
Εδώ θα σταθώ σε δυο σημεία που θα ήθελα να τονίσω.

Αναζητείται πατριωτική ευθιξία (του Χρήστου Πασαλάρη)

Μια περίεργη εβδομάδα διανύουμε. Ο απόηχος της υπόθεσης Μπαλτάκου, όπως είναι φυσικό, δεν κοπάζει. Το προεκλογικό πυροτέχνημα της "εξόδου στις αγορές" με εφάπαξ έκδοση ομολόγου πυροδοτεί αντιπαραθέσεις. Και την Παρασκευή έρχεται το αφεντικό της κυβέρνησης, που φιλοδοξεί να γίνει και αφεντικό όλης της Ευρώπης.
Το κείμενο του Χρήστου Πασαλάρη που αναδημοσιεύω περιγράφει - κάνοντας ενδιαφέροντες ιστορικούς συνειρμούς - την κατάσταση που έχει διαμορφωθεί αυτές τις μέρες σε μια χώρα, που παραδίδεται σε αυτούς που την επιβουλεύονται, επειδή δεν γεννάει πλέον ήρωες!

ΤΗΝ ΕΡΧΟΜΕΝΗ Παρασκευή, 11 Απριλίου (με την ανεξιχνίαστη προβοκάτσια Μπαλτάκου να πλανάται, παραμονές εξόδου της Ελλάδας στις αγορές), επελαύνει για δεύτερη φορά στην Αθήνα η καγκελάριος Μέρκελ, σαν για να μας υπενθυμίσει ότι είναι το αυταρχικό αλλά και… πονόψυχο αφεντικό μας! Ποιος, όμως, αφελής επέλεξε αυτή την ημερομηνία; Αμείλικτη η ιστορία μας θυμίζει ότι σαν σήμερα, στις 6 Απριλίου του 1941, κάπου 200.000 χιτλερικοί, με 500 άρματα μάχης και 1.000 αεροπλάνα, εισέβαλαν στη ματωμένη Ελλάδα, τη μόνη σύμμαχο της Αγγλίας, αφού η τότε Ευρώπη (σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση) είχε υποκύψει σχεδόν αμαχητί στα νύχια του Χίτλερ...
Η «ΑΜΕΙΛΙΚΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» μάς θυμίζει επίσης ότι στις 11 Απριλίου εκείνου του έτους οι Γερμανοί αξιωματικοί χαιρετούσαν ευλαβικά στο Ρούπελ τους πεσόντες γενναίους Έλληνες πολεμιστές. Και ότι λίγες μέρες αργότερα ο ίδιος ο Χίτλερ δήλωνε επί λέξει στο Ράιχσταγκ ότι «μόνον οι Έλληνες εξ όλων των αντιπάλων μου πολέμησαν με παράτολμο θάρρος και ύψιστη περιφρόνηση προς τον θάνατο»! Τις ίδιες ημέρες, ο έτερος πολέμαρχος της εποχής, ο Βρετανός πρωθυπουργός Τσώρτσιλ, δήλωνε επί λέξει: «Από εδώ και πέρα δεν θα λέμε ότι οι Έλληνες πολεμούν σαν ήρωες, αλλά ότι οι ήρωες πολεμούν σαν Έλληνες»!..