Σκλήρυνση του «Δόγματος του Σοκ» από το ΔΝΤ

To ΔΝΤ θεωρεί σίγουρο ότι με την εφαρμογή του 3ου μνημονίου δεν θα επιτευχθούν οι στόχοι που προβλέπει γι'αυτό ζητάει και κάβα μέτρων. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς το λόγο. Έχει λεχθεί από πολλές πλευρές ότι, η πολιτική που επιβάλλει, οδηγεί με σιγουριά σε ύφεση. Οπότε, θα πρέπει να υποθέσουμε είτε ότι για τα προγράμματά του χρησιμοποιεί μανάβηδες αντί για οικονομολόγους είτε ότι στόχος του δεν είναι η σωτηρία της χώρας μας (όπως άλλωστε δεν έσωσε την οικονομία καμιάς χώρας που έπεσε στην ανάγκη του).
Ως λαός ατυχήσαμε να μην μπορούμε να βρούμε μια κυβέρνηση που να μπορεί να σηκώσει ανάστημα και να αντιπροτείνει ρεαλιστικούς τρόπους εξόδου από την κρίση. Τα μέτρα του 3ου μνημονίου που ψήφισαν χθες οι βουλευτές και αυτής της κυβέρνησης είναι βέβαιο ότι θα οδηγήσουν τη χώρα τόσο πίσω, που θα περάσουν αρκετές γενιές Ελλήνων μέχρι να μπορέσει να θεωρηθεί ξανά πολιτισμένη χώρα. Γιατί, όσες αντιρρήσεις και να φέρει κάποιος για τα μειονεκτήματα και τις ελλείψεις που χαρακτήριζαν τη λειτουργία του ελληνικού κράτους (και ποιο κράτος, άλλωστε, λειτουργεί άψογα;), η χώρα μας ανήκε στην ομάδα των πολιτισμένων χωρών.
Με το παρακάτω άρθρο του ο Μανόλης Γ. Δρεττάκης* αποδεικνύει ότι και η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ αποτελεί μια ομαλή συνέχεια των προηγούμενων μνημονιακών κυβερνήσεων ΝΔ-ΠΑΣΟΚ & ΣΙΑ εφαρμόζοντας και αυτή το Δόγμα του Σοκ με αξιοσημείωτη συνέπεια.

Στα τέλη του 2010 είχε κυκλοφορήσει στη χώρα μας η μετάφραση του βιβλίου της Καναδής δημοσιογράφου Ναόμι Κλάιν (Naomi Klein) με τίτλο «Το Δόγμα του Σοκ» (τίτλος στα αγγλικά The Shock Doctrine), που εκδόθηκε το 2007 και στο οποίο γίνεται ανάλυση και εκτεταμένη περιγραφή της εφαρμογής των θεωριών της Σχολής του Σικάγου, ιδρυτής της οποίας ήταν ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο αυτό Μίλτον Φρίντμαν (Milton Friedman).
To «Δόγμα του Σοκ» είναι είτε η επιβολή από δικτατορικά καθεστώτα είτε η εφαρμογή από δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις του τρίπτυχου: «ιδιωτικοποιήσεις, κρατική απορρύθμιση/ελεύθερο εμπόριο και δραστικές περικοπές στις κρατικές δαπάνες».
Προϋπόθεση για να εφαρμοστεί το δόγμα αυτό είναι να υπάρξει κάποια κρίση που μπορεί να οφείλεται είτε σε πολέμους, εμφύλιους πολέμους, φυσικές καταστροφές είτε σε δυσεπίλυτα οικονομικά προβλήματα, όπως ο υπερπληθωρισμός ή το υπέρογκο χρέος.

Από το «δόγμα του σοκ» στο «δόγμα του χάους»

Είναι φανερό ότι για να γίνουν αποδεκτές οι εξοντωτικές πολιτικές χωρίς σοβαρές αντιδράσεις, εφαρμόζονται στη χώρα μας συγκεκριμένες μέθοδοι, όπως το "Δόγμα Του Σοκ", μια μέθοδος που έχει δοκιμαστεί και σε άλλες χώρες (αρκετά παραδείγματα περιλαμβάνει το βιβλίο της  Naomi Klein με αυτόν τον τίτλο).

Όλα όμως συνηθίζονται και σταδιακά χάνουν τη δυνατότητα επίδρασης στους πολίτες. Έτσι, προκειμένου να παραμείνει η κοινωνία υποταγμένη, αλλά και πεπεισμένη ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος από τον μνημονιακό, γεννιέται η ανάγκη εφαρμογής μιας άλλης μεθόδου. Στην περίπτωσή μας, αυτή είναι το "δόγμα του χάους", λεπτομέρειες για το οποίο μπορούμε να βρούμε στο άρθρο του Πέτρου Ι. Μηλιαράκη* που αναδημοσιεύω στη συνέχεια. 

Ο επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ESM), Κλάους Ρέγκλινγκ, επανήλθε και πάλι στο προσκήνιο ως αυτόκλητος εσωτερικός πολιτικός παράγοντας με δηλώσεις του στον διεθνή Τύπο, κατ’ ουσίαν απειλώντας την Ελλάδα με έλλειψη ρευστότητας. Ο Γερμανός όμως αυτός Ευρωπαίος αξιωματούχος από καμία Συνθήκη κι από κανέναν συμβατικό κανόνα έχει το δικαίωμα τέτοιας δημόσιας παρέμβασης. Και εάν ακόμη του είχε αναγνωρισθεί (που δεν του αναγνωρίζεται) μια τέτοια «αρμοδιότητα», θα προέβαινε σε κακή χρήση της και σε υπέρβαση των ακραίων ορίων!... Η πολιτική των παρεμβάσεων αυτών είναι, βεβαίως, γνωστή κι από άλλους αξιωματούχους, όπως των Γερούν Ντάισελμπλουμ, Μάριο Ντράγκι και Βόλφγκανγκ Σόιμπλε.
Ο επικεφαλής του ESM, παραχωρώντας συνέντευξη στη γαλλική συντηρητική εφημερίδα Le Figaro, επεσήμανε πως «αργά ή γρήγορα θα υπάρξει πρόβλημα χρημάτων» για την Ελλάδα. Η δήλωσή του δε αυτή αφορούσε σε επανάληψη αμέσως προηγούμενης δήλωσής του, για έλλειψη ρευστότητας ακόμη και μέσα στον Φεβρουάριο του τρέχοντος έτους.

Τι θα γίνει συνέλληνες; Πόσο ακόμα; (του Άρη Δαβαράκη)

Είναι σίγουρο ότι τις σκέψεις που διατυπώνει ο Άρης Δαβαράκης στο κείμενό του που αναδημοσιεύω σήμερα, τις έχουμε κάνει οι περισσότεροι από εμάς αρκετές φορές. Δυστυχώς οι σκέψεις μόνες τους δεν αρκούν για να αποτινάξουμε το ζυγό που μας επέβαλαν οι γερμανοί με τη βοήθεια των ιθαγενών οργάνων τους. 
Θα σταθώ πάντως σε δυο σημεία του κειμένου αυτού.
Το ένα είναι οι ενοχές και ο τρόμος που μας έχουν γεμίσει οι δεσμοφύλακές μας. Πρόκειται για το "δόγμα του σοκ", στο οποίο είχε αναφερθεί και η Ναόμι Κλάιν, τόσο στο ομότιτλο βιβλίο της, όσο και σε συνεντεύξεις της, κάποιες από τις οποίες είχαν δοθεί και στη χώρα μας, την οποία είχε επισκεφτεί μερικές φορές. (έχουμε αναφερθεί στο θέμα από αυτή τη γωνιά εδώ, εδώ κι εδώ)
Το άλλο σημείο είναι ότι για τρίτη φορά σε 100 χρόνια προσπαθεί η Γερμανία να κυριαρχήσει στην ήπειρό μας, χρησιμοποιώντας αυτή τη φορά, όχι πυροβόλα όπλα, αλλά ένα νόμισμα, του οποίου τον έλεγχο κατέχει εξολοκλήρου. Η ουσία είναι ότι - επειδή η ιστορία επαναλαμβάνεται - η επίμονη αυτή χώρα θα ηττηθεί πάλι. Δυστυχώς όμως, όταν και αυτός ο πόλεμος θα έχει τελειώσει, οι ευρωπαϊκές χώρες θα είναι ερειπωμένες! Γι'αυτό, όσο γρηγορότερα αποτινάξουμε το γερμανικό ζυγό, τόσο λιγότερα ερείπια θα έχουμε να αποκαταστήσουμε. Το πρώτο βήμα για να τερματιστεί αυτή η κατοχή δεν μπορεί παρά να είναι η απαλλαγή μας από τα ιθαγενή όργανα των επικυρίαρχων. Και μετά, μακάρι να γίνει αυτό που ελπίζει και ο Άρης Δαβαράκης: να βρεθεί ένας άνθρωπος να βγει μπροστά και να δηλώσει πως δεν πάει άλλο!

Τι θα γίνει συνέλληνες; Πόσο ακόμα; 

Σκεφτόμουνα την Πέμπτη καθώς προχωρούσε η μέρα πως όλο αυτό το σκηνικό της κρίσης και της δυσκολίας μέσα στο οποίο ζούμε τώρα και αρκετά χρόνια πιά, δεν κάνει να συνεχιστεί άλλο. Μας έχει εξοντώσει αυτή η επικίνδυνη θολούρα που ξεκίνησε από τη στιγμή που βρεθήκαμε ξαφνικά με κηδεμόνες και ελεγκτές να παρακολουθούν τις συμπεριφορές μας από κοντά και να επεμβαίνουνε διορθωτικά στην καθημερινότητά μας με τιμωρίες οικονομικές που, από ένα σημείο και μετά, ακόμα και με βασανιστήρια μπορείς να τις παρομοιάσεις. Είμαστε, ένας ολόκληρος λαός, υπό αυστηρή επιτήρηση, κάπως σαν φυλακισμένοι ομαδικά για οικονομικά εγκλήματα που έχουμε διαπράξει και έχουμε καταδικαστεί γι’ αυτά στα  eυρωπαϊκά δικαστήρια, με συνοπτικές, αλλά έγκυρες διαδικασίες τις οποίες, με σκυμμένο το κεφάλι, τις αποδεχόμαστε ως δίκαιη τιμωρία. Κανείς δεν διαμαρτύρεται γι’ αυτή την κατάσταση. Έχουμε όλοι αποδεχθεί την μοίρα μας και προσπαθούμε μέσα στις μικρές μας φυλακές που είναι τα σπίτια μας, να φτιάξουμε κάτι προς πώληση για να μπορέσουμε να προμηθευτούμε τα απαραίτητα. Η ζωή μας, ξέρετε, μου θυμίζει πολύ το εξάμηνο που έζησα στις φυλακές Κορυδαλλού, το 2005. Υπάρχει μια αναλογία σε πολλά πράγματα. Αυτή η αίσθηση του περιορισμού και της «επιβίωσης», σαν ένστικτο πολύ ισχυρό στον άνθρωπο (που είναι από τα πιο προσαρμοστικά ζώα), ισχύει στην Ελλάδα των μνημονίων στον ίδιον περίπου βαθμό που ίσχυε και στις φυλακές Κορυδαλλού.

Naomi Klein: Η Ελλάδα κλασσικό παράδειγμα του Δόγματος του Σοκ!

Όπως είναι γνωστό, τις τελευταίες μέρες βρέθηκε στη χώρα μας η συγγραφέας του βιβλίου "Το Δόγμα του Σοκ" Naomi Klein, προκειμένου να γυρίσει ντοκυμαντέρ με θέμα τη σχέση του νεοφιλελεύθερου οικονομικού μοντέλου με την καταστροφή του περιβάλλοντος. Σκηνοθέτης του ντοκυμαντέρ είναι ο σύζυγός της, που τη συνόδευσε στην Ελλάδα. 
Ευνόητο είναι ότι η συγγραφέας θα έδινε και μερικές συνεντεύξεις. Μια από αυτές τις συνεντεύξεις αναδημοσιεύω πιο κάτω.*

Αυτό που συμβαίνει στην Ελλάδα έχει ομοιότητες με αυτό που έχετε περιγράφει στο βιβλίο σας Το Δόγμα του Σοκ;

Πιστεύω ότι η Ελλάδα είναι κλασικό παράδειγμα αυτού που περιέγραψα στο Δόγμα του Σοκ. Το χρέος χρησιμοποιήθηκε ως μέσο επιβολής «μεταρρυθμίσεων» οι οποίες δεν έχουν τίποτα να κάνουν με το χρέος. Έχουν να κάνουν με άλλη ατζέντα.

Αυτές οι μεταρρυθμίσεις δεν βγάζουν την Ελλάδα από την κρίση- αντιθέτως τη βα­θαίνουν και δημιουργούν άλλου είδους κρίσεις. Αυτό που συμβαίνει είναι αυτό που περιγράφω στο Δόγμα του Σοκ. Η Ελλάδα δεν ήταν αρκετά «νεοφιλελευθεροποιημένη» πριν από αυτό και κάτι τέτοιο δεν είναι ανεκτό από συγκεκριμένες οικονομικές δυνάμεις που πιστεύουν ότι όλες οι χώρες πρέπει να είναι πανομοιότυπες. Το γεγονός ότι υπήρχε ακόμα μεγάλος δημόσιος το­μέας (στις στρατηγικές υποδομές και στον έλεγχο των πόρων) και κοινωνικό κράτος σήμαινε ότι χρειαζόταν «δουλειά». Αυτό εί­ναι που έγινε με την (τεχνητή) κρίση.

Πού στοχεύουν λοιπόν; Στη δημό­σια περιουσία, στους ενεργειακούς πόρους της χώρας; Δημιούργησαν την κρίση ώστε να μπορέσουν να τα αποκτήσουν, να τα «κατάσχουν»;

Πιστεύω ότι υπάρχουν αρκετοί ταυτόχρο­νοι στόχοι. Ένας από αυτούς είναι η ιδιωτι­κοποίηση της ελληνικής δημόσιας περιου­σίας, η διεκδίκηση των φυσικών πόρων. Ενέργεια, χρυσός χαλκός πετρέλαιο, φυ­σικό αέριο, ιδιωτικοποίηση του νερού, όλα αυτά. Αλλά πιστεύω ότι εξίσου σημαντικό είναι να παρουσιάσουν την Ελλάδα ως πα­ράδειγμα ώστε να στείλουν μήνυμα στις άλλες χώρες που είναι εν μέσω κρίσης ότι ακόμα και η Ελλάδα μπορεί να λυγίσει. Κα­ταλάβαιναν ότι εάν η αντίσταση ήταν επι­τυχής στο να μπλοκάρει τη λιτότητα, τότε αυτό θα ενέπνεε και άλλα κράτη να κάνουν το ίδιο. Οπότε το ρίσκο ήταν πολύ υψηλό και γι' αυτό επιστράτευσαν απίστευτα αντιδημοκρατικά μέτρα, ώστε να επιβάλουν τη λιτότητα με οποιοδήποτε κόστος.

Πώς πιστεύετε ότι θα τελειώσει όλο αυτό; θα επιτύχουν;

Αυτό εξαρτάται από τον ορισμό που δίνε­τε στην επιτυχία.

Naomi Klein: Ο νεοφιλελευθερισμός μετά τον Φρίντμαν

Έχει αναδημοσιευτεί και άλλη φορά σε αυτό το blog απόσπασμα από το βιβλίο της Naomi Klein "Το δόγμα του σοκ" (εδώ). Παρακάτω αναδημοσιεύω από το τελευταίο κεφάλαιο του ίδιου βιβλίου ένα ακόμα απόσπασμα, που αναφέρεται στην ανησυχία των οπαδών του νεοφιλελευθερισμού για το μέλλον του από τις επιπτώσεις που θα έχει σε αυτόν ο θάνατος του Φρίντμαν το 2006. 

Tον Δεκέμβριο του 2006, ένα μήνα μετά το θάνατο του Φρίντμαν, μια μελέτη του ΟΗΕ διαπίστωνε ότι «το πλουσιότερο 2% των ενηλίκων του πλανήτη κατέχει περισσότερο από το μισό παγκόσμιο κατά κεφαλήν πλούτο». Όταν τον Νοέμβριο του 2006 πέθανε ο Μίλτον Φρίντμαν, σε πολλές από τις νεκρολογίες κυριαρχούσε μια αίσθηση φόβου ότι ο θάνατός του θα σηματοδοτούσε το τέλος μιας εποχής. Ο Τέρενς Κόρκοραν, ένας από τους πιο αφοσιωμένους μαθητές του, αναρωτιόταν στην καναδική National Post αν θα συνεχιζόταν το παγκόσμιο κίνημα που είχε ιδρύσει ο διάσημος οικονομολόγος: «Καθώς ήταν ο τελευταίος μεγάλος λέων των οικονομικών της ελεύθερης αγοράς, ο Φρίντμαν αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό. [... ] Δεν υπάρχει σήμερα κανείς του ίδιου διαμετρήματος. Άραγε οι αρχές που διατύπωσε και για τις οποίες αγωνίστηκε ο Φρίντμαν θα επιβιώσουν σε βάθος χρόνου χωρίς μια νέα γενιά αταλάντευτων, χαρισματικών και ικανών πνευματικών ηγετών; Είναι δύσκολο να απαντήσει κανείς».

Η απαισιόδοξη αποτίμηση του Κόρκοραν ούτε καν προσέγγιζε την κατάστασή σύγχυσης στην οποία βρέθηκε εκείνο τον Νοέμβριο η σταυροφορία του αχαλίνωτου καπιταλισμού. Οι πνευματικοί κληρονόμοι του Φρίντμαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι νεοσυντηρητικοί που είχαν δημιουργήσει το σύμπλεγμα του καπιταλισμού της καταστροφής, βρέθηκαν στο χειρότερο σημείο της ιστορίας τους. Το κίνημα του νεοσυντηρητισμού είχε φτάσει στο αποκορύφωνα του το 1994, όταν οι Ρεπουμπλικάνοι είχαν αποκτήσει την πλειοψηφία στο Κογκρέσο. Όμως εννέα μέρες πριν από το θάνατο του Φρίντμαν είχαν ηττηθεί και πάλι από τους Δημοκρατικούς. Τα τρία κομβικά ζητήματα που είχαν συμβάλει στην ήττα των Ρεπουμπλικάνων στις ενδιάμεσες κοινοβουλευτικές εκλογές του 2006 ήταν η πολιτική διαφθορά, η αποτυχημένη διεξαγωγή του πολέμου στο Ιράκ και η αντίληψη ότι η χώρα διολίσθαινε «σε ένα ταξικό σύστημα που παρόμοιο του δεν έχουμε ξαναδεί από το δέκατο ένατο αιώνα», σύμφωνα με τη διατύπωση του Τζιμ Γουέμπ, του Δημοκρατικού υποψηφίου που είχε κερδίσει μια έδρα στη Γερουσία των ΗΠΑ. Το θεμελιώδες δόγμα των οικονομικών της Σχολής του Σικάγου, που συνίσταται στο τρίπτυχο «ιδιωτικοποιήσεις, απορρύθμιση και περικοπές στις δαπάνες για τις κοινωνικές υπηρεσίες», υπήρξε η βασική αιτία για την κατάρρευση του νεοσυντηρητισμού.

Naomi Klein: Η περίπτωση του Λιβάνου

To βιβλίο της Νaomi Klein "Το Δόγμα του Σοκ" περιέχει αρκετά παραδείγματα χωρών, στις οποίες  επεβλήθηκαν ή προσπάθησαν να επιβληθούν πολιτικές που καταπατούσαν κάθε κοινωνικό και δημοκρατικό δικαίωμα των πολιτών. Τέτοιου είδους επιθέσεις έγιναν σε χώρες όλων των ηπείρων, την προσοχή μου όμως τράβηξε  ιδιαίτερα η περίπτωση του Λιβάνου, ίσως λόγω του ιδιαίτερου τρόπου αντίδρασης των κατοίκων του, κατοίκων μιας χώρας ερειπωμένης από τις ισραηλινές αεροπορικές επιθέσεις που είχαν προηγηθεί. Και πως μια παράταξη χρησιμοποίησε χρήματα (που προέρχονταν βέβαια από ξένα κεφάλαια) για την ανοικοδόμηση αυτής της χώρας. Και παρά τα αντίθετα επιχειρήματα που μπορεί κάποιος να βρει, αυτό που μου μένει είναι πως σε τέτοιες περιπτώσεις "το αποτέλεσμα μετράει". 

Όταν ο μηχανισμός του δόγματος του σοκ γίνει συλλογικά κατανοητός, είναι δυσκολότερο να αιφνιδιαστούν ολόκλη­ρες κοινότητες, είναι δυσκολότερο να βρεθούν σε μια κατάσταση σύγχυσης, καθώς γίνονται πιo ανθεκτικές στο σοκ. Ένας από τους λόγους της ανάδυσης και της κυριαρχίας του βάναυσου καπιταλισμού της καταστροφής μετά την 11η Σεπτεμβρίου ήταν ότι τα μικρότερα σοκ (κρίσεις χρέους, καταρρεύσεις νο­μισμάτων, η απειλή να σε «προσπεράσει η ιστορία») είχαν χάσει ένα μεγάλο μέρος της ισχύος τους, κυρίως εξαιτίας της αλόγιστης χρήσης τους. Παρ’ όλα αυτά, ακόμα και τα κατακλυσμιαία σοκ των πολέμων και των φυσικών κατα­στροφών δεν προκαλούν πάντα το βαθμό αποπροσανατολισμού που απαιτείται για να επιβληθεί η οικονομική θεραπεία-σοκ. Υπάρχουν πλέον πολλοί άν­θρωποι στον κόσμο με άμεση εμπειρία του δόγματος του σοκ: Γνωρίζουν πώς λειτουργεί, έχουν μιλήσει με άλλους κρατούμενους, έχουν ανταλλάξει σημειώ­ματα ανάμεσα από τα κάγκελα. Έτσι, το καθοριστικό στοιχείο της έκπληξης έχει εκλείψει.

Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα υπήρξε η αντίδραση εκατομμυρίων Λιβανέζων στις προσπάθειες των διεθνών δανειστών τους να επιβάλουν τις «μεταρ­ρυθμίσεις» της ελεύθερης αγοράς ως προϋπόθεση προκειμένου να χορηγήσουν οικονομική βοήθεια για την ανοικοδόμηση της χώρας μετά τις ισραηλινές αε­ροπορικές επιδρομές του 2006. Λογικά, το σχέδιο θα έπρεπε να είχε λειτουργήσει: Η ανάγκη της χώρας για κεφάλαια δε θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερη. Ήδη πριν από τον πόλεμο ο Λίβανος ήταν μια από τις περισσότερο χρεωμένες χώρες του κόσμου, ενώ οι ζημιές που οι αεροπορικές επιδρομές είχαν προκαλέσει σε δρόμους, γέφυρες και αεροδρόμια υπολογίζονταν σε 9 δισεκατομμύρια δολάρια. Όταν, λοιπόν, αντιπρόσωποι τριάντα πλούσιων χωρών συγκεντρώθηκαν στο Παρίσι τον Ιανουάριο του 2007 και υποσχέθηκαν να χορηγήσουν δάνεια ύψους 7,6 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την ανοικοδόμηση της χώρας, θεωρούσαν δεδομένο ότι η κυβέρνηση του Λιβάνου θα αποδεχόταν οποιαδήποτε προϋπόθεση συνόδευε τη χορήγηση της οικονομικής βοήθειας. Οι όροι ήταν οι συνηθισμένοι: ιδιωτικοποίηση των τηλεπικοινωνιών και του δικτύου ηλεκτρισμού, αυξήσεις στα καύσιμα, περικοπές στο δημόσιο τομέα και αύξηση ενός ήδη αμφιλεγόμενου φόρου στις καταναλωτικές δαπάνες. Ο Λιβανέζος οικονομολόγος Καμάλ Χαμντάν υπολόγισε ότι «τα έξοδα των νοικοκυριών θα αυξάνονταν κατά 15% εξαιτίας της αύξησης των φόρων και της αναπροσαρμογής των τιμών». Όσο για την ανοικοδόμηση, θα την αναλάμβαναν, φυσικά, οι μεγάλες εταιρείες του καπιταλισμού της καταστροφής, χωρίς να είναι υποχρεωμένες να προσλάβουν Λιβανέζους ή να τους αναθέσουν υπεργολαβίες.